Giáo án Cô bé bán diêm

Huy động trải nghiệm và cảm xúc của HS về sự sẻ chia; xác định vấn đề cần tìm hiểu: vì sao một em bé nghèo phải đốt diêm giữa đêm cuối năm và điều đó gợi nên điều gì.

HS trả lời hai câu hỏi của GV:

• Khi thấy một bạn nhỏ đứng co ro ngoài trời lạnh, em cảm thấy thế nào và sẽ làm gì?
• Theo em, một đứa trẻ cần những điều tối thiểu nào để được sống an toàn và ấm áp?
  Sau đó GV giới thiệu tên bài Cô bé bán diêm và mục tiêu: đọc hiểu tác phẩm, nhận xét có dẫn chứng.

Dự kiến HS nêu được: cảm thông, muốn giúp đỡ, muốn báo người lớn; điều tối thiểu là hơi ấm, bữa ăn, nơi ở an toàn và tình thương của người thân. GV ghi các ý lên bảng để làm căn cứ cho các hoạt động sau.

Nêu được hai không gian đối lập trong truyện và giải thích được vì sao sự đối lập ấy làm nổi bật cái thiếu thốn của cô bé.

HS đọc đoạn lược thuật về đêm cuối năm, làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: tìm chi tiết thuộc hai không gian “ngoài phố” và “trong nhà”, rồi trả lời câu hỏi: Vì sao tác giả đặt hai không gian cạnh nhau?

Kết quả dự kiến trên Phiếu học tập số 1:

• Ngoài phố: đêm cuối năm, giá lạnh, em bé nghèo chưa bán được diêm, ngồi nép vào góc tường, đói và cô độc.
• Trong các ngôi nhà: đủ đầy, ấm áp (HS có thể nêu “ánh sáng và sự ấm cúng” nếu suy ra từ việc đối lập với giá lạnh; GV yêu cầu HS chỉ ra chỗ nào trong văn bản nói điều đó).
• Kết luận HS rút ra: sự đối lập giúp người đọc thấy cái nghèo không còn là con số trừu tượng mà hiện ra cụ thể, đặt cạnh sự đủ đầy của người khác.

Giải thích được mỗi ảo ảnh trong ánh diêm gắn với một nhu cầu cụ thể và vì sao nhịp sáng–tắt vừa nuôi hi vọng vừa làm thực tại đau hơn.

HS làm việc theo nhóm 4 (kĩ thuật khăn trải bàn) với Phiếu học tập số 2. Mỗi nhóm nhận một phần khăn tương ứng bốn ảo ảnh: hơi ấm, thức ăn, cây thông, người bà. Nhiệm vụ: xác định nhu cầu mỗi ảo ảnh gợi ra, nêu cảm nhận khi ảo ảnh tắt đi. Câu hỏi gợi ý: “Vì sao mỗi lần diêm tàn, cảnh em trở lại cô độc lại đau hơn?”

Kết quả dự kiến trên Phiếu học tập số 2:

• Hơi ấm → nhu cầu được sưởi ấm giữa giá lạnh.
• Thức ăn → nhu cầu có cái ăn, không đói.
• Người bà yêu thương đã mất → khát khao được che chở, yêu thương.
• Cây thông → gợi không khí đón năm mới, hi vọng có đoàn tụ (đây là suy luận; GV yêu cầu HS chỉ ra chi tiết ngữ liệu làm căn cứ).
• Diêm tàn → cảnh đẹp biến mất, em trở lại cô độc; ảo ảnh vừa nuôi hi vọng vừa làm thực tại đau hơn.
  HS rút ra: mỗi lần quẹt diêm là một nhịp hi vọng rồi mất mát, tổ chức câu chuyện theo nhịp ấy.

Phân biệt được thông tin có trong lược thuật với suy luận riêng khi nhận xét về kết thúc truyện; nêu được cách viết một nhận xét có dẫn chứng theo trình tự nhận xét – chi tiết – tác dụng.

GV đưa ra hai nhóm câu. Nhiệm vụ: xếp mỗi câu vào cột “thông tin văn bản” hoặc “suy luận riêng”.

• “Sáng hôm sau, người qua đường thấy em đã chết cóng.”
• “Hình ảnh gặp bà đem chút an ủi.”
• “Cái chết cho thấy sự thiếu chăm sóc.”
• “Em bé được về bên bà.”
  Sau đó HS đọc phần “Lập luận về nội dung và hình thức” để nhận ra trình tự viết đoạn phân tích.

Kết quả dự kiến:

• Thông tin văn bản: “Sáng hôm sau, người qua đường thấy em đã chết cóng.”; “Hình ảnh gặp bà đem chút an ủi” (là cách đọc gắn với chi tiết ảo ảnh, cần được nhận định rõ là ý kiến về ý nghĩa).
• Suy luận riêng: “Cái chết cho thấy sự thiếu chăm sóc” (là lí giải dựa trên ngữ liệu, cần có căn cứ); “Em bé được về bên bà” (không có trong lược thuật, là suy đoán sai ngữ liệu, không nên dùng).
• Trình tự viết: nhận xét → chi tiết → giải thích tác dụng.

Củng cố nhận biết thông tin trong ngữ liệu, nối chi tiết với cách hiểu, và trả lời ngắn có dẫn chứng.

HS làm bài tập theo nhóm đôi, sau đó đối chiếu đáp án. Đề và đáp án:

• Câu 2. Câu chuyện diễn ra vào lúc nào? A. Sáng đầu năm khi mọi người ra đường; B. Đêm cuối năm; C. Một buổi chiều trước lễ hội. → B.
• Câu 3. Em bé dùng gì để sưởi? A. Bếp trong nhà; B. Chăn được cho; C. Diêm. → C.
• Câu 4. Những hình ảnh trong ánh lửa gắn với điều gì? Trả lời ngắn bằng lời của em. → Gợi ý: nhu cầu được sưởi ấm, có thức ăn và được yêu thương.
• Câu 5. Thực tại vào sáng hôm sau là gì? A. Em đã chết cóng; B. Em đã về nhà cùng người qua đường; C. Em vẫn chờ bán diêm dưới mái hiên. → A.
• Câu 6. Xác định đúng/sai: a) Những cảnh hiện lên trong ánh diêm gắn với điều em thiếu trong thực tại → Đ. b) Cảnh gặp bà trong ước mơ xóa bỏ tính bi kịch của cái chết → S.
• Câu 7. Nối: Hơi ấm và thức ăn – nhu cầu sống cơ bản; Hình ảnh bà – khát khao được yêu; Diêm tàn – thực tại cô độc trở lại.
  Học sinh có thể kiểm tra nhanh trên học liệu NeoEdu.

Đáp án và kết quả dự kiến:

• Câu 2: B (Đêm cuối năm).
• Câu 3: C (Diêm).
• Câu 4: Nhu cầu được sưởi ấm, có bữa ăn, được yêu thương; chấp nhận cách diễn đạt tương đương.
• Câu 5: A (Em đã chết cóng).
• Câu 6: a) Đ; b) S, vì ánh sáng mơ ước không xóa được cái chết trong giá lạnh.
• Câu 7: Hơi ấm và thức ăn – nhu cầu sống cơ bản; Hình ảnh bà – khát khao được yêu; Diêm tàn – thực tại cô độc trở lại.

Vận dụng bài học về trách nhiệm và sự thương yêu để đề xuất cách ứng xử phù hợp, có lí lẽ và dẫn chứng từ truyện khi gặp trẻ nhỏ ngoài đường trong thời tiết nguy hiểm.

Tình huống: Em thấy một em nhỏ đứng một mình ngoài đường trong trời rét, trông như đang chờ đợi. Nhiệm vụ: đề xuất 2–3 việc em nên làm trong khả năng, nêu lí do dựa trên bài học. Lưu ý: không tự đưa người lạ đi xa; không quay clip chế giễu hay công khai thông tin riêng của trẻ.

Dự kiến ý kiến của HS:

• Báo ngay người lớn đáng tin cậy hoặc cơ quan hỗ trợ tại chỗ; giữ khoảng cách an toàn, không tự theo người lạ.
• Nhờ người lớn đưa áo ấm, nước hoặc liên hệ hỗ trợ phù hợp.
• Lí do: giống như cô bé trong truyện, trẻ cần được che chở; sự chăm sóc là trách nhiệm chung, không chỉ là cảm thông nhất thời.
  GV đánh giá theo tiêu chí: ý kiến phù hợp (0,5 điểm), lí do có dẫn chứng (1 điểm), diễn đạt tôn trọng, rõ nghĩa (0,5 điểm).