Giáo án Thực hành tiếng Việt (trang 66)

Huy động kiến thức nền về danh từ và từ ngữ dùng để miêu tả sự vật; xác định nhiệm vụ học tập của tiết học là tìm hiểu cụm danh từ.

GV chiếu hình ảnh một góc chia sẻ đồ dùng trong lớp (sách, bút, hộp giấy). HS quan sát và trả lời câu hỏi: “Em thấy những gì trong góc chia sẻ? Nếu chỉ nói “sách” hoặc “bút” thì người nghe có hình dung được cụ thể không? Vì sao?”. HS nêu một câu miêu tả ngắn về một đồ vật.

• HS gọi tên được các đồ vật: sách, bút, hộp giấy.
• HS nhận ra: chỉ nói “sách” thì chưa cụ thể; thêm từ chỉ số lượng, đặc điểm (ví dụ: “ba quyển sách mới”) giúp người nghe hình dung rõ hơn.
• Kết luận nêu vấn đề: danh từ có thể được mở rộng thành cụm danh từ; cần tìm hiểu cấu tạo của cụm đó.

Nêu được cấu tạo cụm danh từ gồm phần trung tâm và các phụ ngữ bổ sung lượng, đặc điểm, vị trí; xác định được danh từ trung tâm trong ví dụ “những chiếc áo ấm ấy”.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1, phân tích cụm “những chiếc áo ấm ấy” và cụm “ba quyển sách mới trên bàn”. Nhiệm vụ: (1) Gạch chân danh từ chỉ sự vật; (2) Xác định từ nào chỉ lượng, từ nào chỉ đơn vị/loại, từ nào bổ sung đặc điểm hoặc chỉ định; (3) Cho biết khi hỏi “danh từ chỉ sự vật chính là gì?” thì trả lời ra sao.
Câu hỏi GV đặt ra: “Trong cụm “những chiếc áo ấm ấy”, từ nào là trung tâm? Những từ còn lại có vai trò gì?”; “Khi bài hỏi danh từ chỉ sự vật chính, em trả lời “áo” hay “chiếc áo”? Vì sao?”

Kết quả phân tích cụm “những chiếc áo ấm ấy”:

• Danh từ chỉ sự vật (trung tâm): áo.
• Từ chỉ lượng: những.
• Từ chỉ đơn vị/loại: chiếc (đi cùng áo tạo thành phần trung tâm gồm đơn vị và sự vật).
• Từ bổ sung đặc điểm: ấm.
• Từ chỉ định: ấy.
  Kết luận HS rút ra: Cụm danh từ gồm phần trung tâm (danh từ chỉ sự vật, có thể kèm từ chỉ đơn vị/loại) và phần phụ (bổ sung số lượng, đặc điểm, vị trí). Khi hỏi danh từ chỉ sự vật chính, chỉ trả lời “áo”, không chép cả cụm “chiếc áo”.

Vận dụng kiến thức về phần trung tâm để phân tích cụm danh từ ngữ liệu mới; nhận biết không nên lấy từ chỉ số lượng làm danh từ chính và không nhồi quá nhiều phụ ngữ.

GV đưa câu “Ba quyển sách mới trên bàn thuộc góc đọc.” HS thực hiện: (1) Xác định cụm danh từ làm chủ ngữ; (2) Cho biết danh từ chỉ sự vật chính; (3) Giải thích vì sao “ba” không phải là danh từ chính.
Câu hỏi GV đặt ra: “Cụm nào làm chủ ngữ trong câu này? Vì sao cả cụm trước “thuộc” là chủ ngữ?”; “Nếu lấy từ “ba” làm trung tâm thì có đúng không?”

• Cụm danh từ làm chủ ngữ: “Ba quyển sách mới trên bàn” (cả cụm trước “thuộc”).
• Danh từ chỉ sự vật chính: sách.
• “Ba” là từ chỉ số lượng, bổ sung cho cụm; không phải danh từ chỉ sự vật nên không làm trung tâm.
  Kết luận HS rút ra: Khi xác định trung tâm, không lấy từ chỉ số lượng làm danh từ chính; mở rộng danh từ giúp hình dung cụ thể nhưng cần tránh nhồi nhiều phụ ngữ gây rối nghĩa.

Củng cố kĩ năng xác định danh từ trung tâm, phân tích vai trò của phụ ngữ và so sánh hai cách diễn đạt có mở rộng danh từ.

HS làm bài tập 1 đến 7 trong Phiếu học tập số 1 (phần 2), gồm: trắc nghiệm, nối bộ phận, đánh giá đúng/sai, và các bài viết ngắn. GV dùng trang bài học NeoEdu để HS tự kiểm tra bài tập tương tác sau khi hoàn thành.
Các bài tập:

1. Trong “những ngôi nhà nhỏ”, danh từ chỉ sự vật chính (không tính từ chỉ loại ngôi) là gì? A. ngôi nhỏ; B. những; C. nhà; D. nhỏ.
2. Từ “ba” trong “ba quyển sách mới” bổ sung: A. Màu sắc; B. Thời gian; C. Cảm xúc; D. Số lượng.
3. Nối: những – phụ ngữ chỉ lượng; chiếc áo – phần gọi sự vật; màu xanh ấy – phụ ngữ đặc điểm và chỉ định.
4. Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Cụm danh từ có thể làm chủ ngữ; b) Từ đứng đầu cụm luôn là trung tâm; c) Mở rộng danh từ có thể làm thông tin cụ thể hơn.
5. Trong “hai bông hoa trắng”, danh từ chỉ sự vật chính (không tính từ chỉ đơn vị bông) là gì?
6. Mở rộng “cây” thành hai cụm khác nhau, một chỉ số lượng, một chỉ đặc điểm.
7. So sánh “Bạn đặt sách lên bàn” với “Bạn đặt hai quyển sách mới lên chiếc bàn gỗ”: câu nào cụ thể hơn và vì sao?

Đáp án:

1. C (Nhà gọi sự vật chính.)
2. D (Ba cho biết có mấy quyển.)
3. những – phụ ngữ chỉ lượng; chiếc áo – phần gọi sự vật; màu xanh ấy – phụ ngữ đặc điểm và chỉ định. (Phân tích cụm cần giữ quan hệ với danh từ.)
4. a) Đ; b) S; c) Đ. (Trung tâm là danh từ chính, không do vị trí đầu quyết định.)
5. hoa (Hoa là sự vật; hai, bông, trắng bổ sung.)
6. Gợi ý: “Ba cây” (bổ sung số lượng); “Cây bàng già trước cổng” (bổ sung loại, đặc điểm và vị trí). Chấm 2 điểm: hai cụm đúng (1 điểm); giải thích phần phụ (1 điểm).
7. Gợi ý: Câu sau cụ thể hơn: “hai quyển sách mới” cho biết số lượng và tình trạng; “chiếc bàn gỗ” nêu chất liệu. Chấm 2 điểm: nêu được cụ thể hóa (1 điểm); chỉ đúng hai cụm (1 điểm).

Vận dụng kiến thức về cụm danh từ để viết câu tả góc chia sẻ đồ dùng, có hai cụm danh từ rõ nghĩa và xác định đúng trung tâm.

HS viết 2 câu tả góc chia sẻ đồ dùng trong lớp, mỗi câu có một cụm danh từ có phụ ngữ. Gạch chân bằng in đậm cụm danh từ, sau đó giải thích phần trung tâm của mỗi cụm. Câu hỏi GV gợi ý: “Câu của em có cụm nào làm rõ đối tượng hơn? Phần trung tâm của cụm đó là gì?”. Đây là nhiệm vụ có thể hoàn thành trên lớp hoặc về nhà.

Sản phẩm mẫu:
Những chiếc bút còn tốt nằm trong một hộp giấy sạch. Mọi bạn đều có thể dùng.
Giải thích: Trung tâm là bút và hộp. Chấm 2 điểm: câu rõ, có tính tôn trọng (1 điểm); hai trung tâm đúng (1 điểm).
Kết luận HS rút ra: Cụm danh từ được mở rộng hợp lí giúp câu rõ nghĩa; trung tâm luôn là danh từ chỉ sự vật.