Giáo án Gió lạnh đầu mùa

Huy động trải nghiệm của HS về cái lạnh đầu mùa và sự quan tâm đến người xung quanh; dẫn HS vào vấn đề của bài: cái lạnh có thể làm lộ ra sự khác biệt giữa những người có áo ấm và người thiếu áo.

GV đặt câu hỏi: Khi trời trở lạnh, em thường mặc gì và ai là người nhắc em mặc ấm? Em đã bao giờ thấy một bạn trong lớp hay trong xóm thiếu áo ấm chưa? Lúc đó em nghĩ gì? Sau đó GV đọc to lược thuật Gió lạnh đầu mùa và yêu cầu HS chú ý đến ba điều: ai được mẹ mặc áo ấm, ai co ro trong áo rách, điều gì khiến Sơn nghĩ đến việc cho áo.

Sau hoạt động, HS nêu được ít nhất hai ý: (1) Cái lạnh làm người ta nhớ đến những ai thiếu áo ấm; (2) Trẻ em thường có cảm xúc chia sẻ khi thấy bạn thiếu thốn, nhưng cũng có thể lo lắng nếu việc làm đó bị người lớn biết. Qua đó HS xác định nhiệm vụ: tìm hiểu cái lạnh làm lộ khoảng cách giữa Sơn và Hiên như thế nào và Sơn đã thay đổi ra sao khi làm việc tốt.

Phân tích được vai trò của chi tiết thời tiết và chiếc áo trong việc làm nổi bật khoảng cách giữa Sơn và Hiên, và hiểu rằng miêu tả thời tiết là điều kiện để hành động quan tâm xuất hiện.

HS làm việc theo nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn, điền vào Phiếu học tập số 1 (phần A). Các câu hỏi: (1) Sơn có những gì mà Hiên không có? (2) Cái lạnh xuất hiện trong văn bản qua những chi tiết nào? (3) Nếu bỏ chi tiết cái lạnh và chiếc áo rách, câu chuyện có còn lí do để Sơn cho áo không? Vì sao? (4) Em rút ra điều gì về cách nhà văn dùng thời tiết trong truyện?

Nhóm hoàn thành phần A của Phiếu học tập số 1, trong đó có các ý chính: Sơn được mẹ mặc áo ấm, còn Hiên co ro trong chiếc áo rách, tạo khoảng cách về điều kiện sống; cái lạnh được thể hiện qua hình ảnh co ro và áo rách; không có cái lạnh và áo rách thì sự quan tâm của Sơn thiếu căn cứ. Kết luận HS ghi được: Miêu tả thời tiết không chỉ là phông nền mà là điều kiện để hành động quan tâm xuất hiện.

Nhận ra tâm lí vừa thật lòng vừa lo sợ của Sơn qua các chi tiết trong lược thuật, và hiểu tác dụng của cách xây dựng nhân vật này trong việc làm nhân vật có thật hơn.

HS làm việc theo cặp đôi, điền phần B của Phiếu học tập số 1. Các câu hỏi: (1) Sau khi cho Hiên áo, Sơn và chị Lan cảm thấy thế nào? Căn cứ vào chi tiết nào? (2) Điều gì khiến hai chị em lo lắng? (3) Vì sao việc Sơn vừa vui vừa lo làm nhân vật có thật hơn một nhân vật luôn làm điều tốt mà không lo lắng gì? (4) Đâu là thông tin có trong lược thuật, đâu là suy luận của em? GV nêu ví dụ: Lược thuật ghi hai chị em lo mẹ biết (thông tin), còn em nghĩ Sơn là đứa trẻ nhạy cảm (suy luận riêng).

Cặp đôi hoàn thành phần B của Phiếu học tập số 1 với các ý: Sơn và chị Lan vui vì giúp được bạn; hai chị em lo mẹ biết nên tìm lại (thông tin trong lược thuật). Tâm lí này là vừa thật lòng vừa sợ bị trách, cho thấy lòng tốt đang lớn lên ở một đứa trẻ, không phải lời răn hoàn hảo. Cặp đôi phân biệt được: câu lo mẹ biết là thông tin; nhận định về tính cách là suy luận riêng cần có bằng chứng. Kết luận HS ghi được: Tâm lí nhiều lớp làm nhân vật có thật hơn.

So sánh được cách ứng xử của mẹ Hiên và mẹ Sơn; hiểu rằng sự chia sẻ cần đi cùng tôn trọng để người nhận không cảm thấy bị ban ơn.

HS làm việc cá nhân rồi trao đổi cặp, trả lời câu hỏi trong phần C của Phiếu học tập số 1: (1) Mẹ Hiên mang áo trả vì lí do gì? Việc này cho thấy điều gì ở mẹ Hiên? (2) Mẹ Sơn xử lí việc con mình tự ý cho áo thế nào? Vì sao đây là cách giúp không hạ thấp người nhận? (3) Theo em, vì sao câu chuyện nói rằng tình thương cần đi cùng tôn trọng?

HS hoàn thành phần C với các ý: Mẹ Hiên trả áo vì không muốn tự ý nhận đồ của nhà khác, thể hiện lòng tự trọng dù đang khó khăn. Mẹ Sơn hiểu chuyện, không phạt nặng mà cho mẹ Hiên vay tiền may áo, nên việc giúp đỡ không khiến người nhận bị coi thường. Kết luận HS ghi được: Tình thương cần đi cùng tôn trọng; người khó khăn vẫn có quyền giữ tự trọng.

Củng cố kiến thức về thông tin văn bản, chi tiết nhân vật và cách phân biệt thông tin với suy luận; luyện kĩ năng trả lời có dẫn chứng.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo nhóm 4 (kĩ thuật khăn trải bàn), gồm các bài 2, 3, 4, 5, 6, 7 của bài tập. Sau khi làm xong, nhóm đối chiếu đáp án và có thể mở học liệu NeoEdu để tự kiểm tra thêm.

Đáp án nhóm cần hoàn thành: (1) Câu 2: B. Chị Lan. (2) Câu 3: C. Bạn co ro trong áo rách. (3) Câu 4: Mẹ Hiên (đánh giá: nêu đúng ý 0,75 điểm; diễn đạt rõ 0,25 điểm; chấp nhận cách nói tương đương dựa vào chi tiết lược thuật). (4) Câu 5: A. Cho vay tiền may áo. (5) Câu 6: a) Đ, vì Sơn vừa thật lòng giúp bạn vừa lo mẹ trách, đó là tâm lí trẻ có nhiều lớp; b) S, vì trả áo thể hiện tự trọng, không phủ nhận việc người nhận có thiếu thốn hay cần giúp đỡ. (6) Câu 7: Hiên co ro là thiếu thốn trước cái lạnh; Sơn cho áo rồi lo là lòng tốt và tâm lí trẻ; mẹ Hiên trả áo là sự tự trọng.

Vận dụng kiến thức đã học để trình bày một nhận xét có dẫn chứng về văn bản, đồng thời biết nêu rõ đâu là thông tin, đâu là suy luận; liên hệ được với việc giúp đỡ bạn trong cuộc sống thực.

HS viết một đoạn 5 đến 7 câu theo trình tự: nhận xét, chi tiết, giải thích tác dụng. Đề: Phân tích một nét đáng chú ý của văn bản Gió lạnh đầu mùa, dùng ít nhất một chi tiết cụ thể làm bằng chứng. Ở cuối đoạn, HS nêu thêm một câu về cách giúp bạn sao cho bạn không thấy bị ban ơn (dùng để chuẩn bị cho bài tập về nhà số 9).

Đoạn văn của HS có ít nhất một nhận xét rõ ràng, một chi tiết chính xác từ lược thuật (ví dụ: mẹ Hiên trả áo; Sơn vừa vui vừa lo; mẹ Sơn cho vay tiền may áo), và phần giải thích tác dụng hoặc ý nghĩa. Tham khảo: Câu chuyện không dừng ở hành động cho áo. Tâm lí Sơn vừa vui vừa sợ cho thấy lòng tốt đang lớn lên trong một đứa trẻ chứ không phải lời răn hoàn hảo. Đặc biệt, việc mẹ Hiên trả áo nhắc người đọc rằng người khó khăn vẫn có quyền giữ tự trọng. Cách mẹ Sơn cho vay tiền may áo nối tình thương với sự tế nhị, khiến sự chia sẻ không thành ban ơn. Chấp nhận cách hiểu khác có lí lẽ và bằng chứng; không buộc trùng bài mẫu. Thang điểm gợi ý (2 điểm): đúng trọng tâm 0,5; chi tiết chính xác 0,5; giải thích 0,75; diễn đạt 0,25.