Giáo án Thực hành tiếng Việt (trang 74)

Huy động kiến thức nền về từ chỉ hành động, trạng thái và nhận ra sự xuất hiện của các từ ngữ bổ sung nghĩa; xác định nhiệm vụ học tập của tiết học.

HS quan sát ba câu được chiếu lên màn hình: “Mẹ đang gấp áo.”, “Bạn An rất vui.”, “Em đã đọc sách.” GV đặt câu hỏi: (1) Trong mỗi câu, từ nào chỉ hành động hoặc trạng thái chính? (2) Những từ như “đang”, “rất”, “đã” thêm nghĩa gì cho từ đó?

HS nêu được: “gấp”, “vui”, “đọc” là từ chỉ hành động hoặc trạng thái chính; “đang” chỉ hành động đang diễn ra, “rất” chỉ mức độ cao, “đã” chỉ hành động đã xảy ra trước hiện tại. Từ đó HS xác định nhiệm vụ: tìm hiểu cụm động từ và cụm tính từ.

Nêu được cấu tạo cụm động từ gồm động từ trung tâm và các phụ ngữ chỉ thời gian, tiếp diễn, đối tượng, cách thức; giải thích được vai trò của từng phụ ngữ.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật “khăn trải bàn” với Phiếu học tập số 1, phân tích các cụm: “đang đọc sách”, “đã đọc”, “đang gấp áo”, “đang giúp bạn xếp sách”, “gấp áo cẩn thận”. Nhiệm vụ: (1) Tìm từ trung tâm của từng cụm. (2) Xác định phụ ngữ và chức năng của chúng. (3) Thảo luận: vì sao “đã sắp đọc” là cụm khó chấp nhận, dễ gây lẫn thời gian?

Kiến thức HS rút ra:

• Cụm động từ có động từ trung tâm; phụ ngữ đứng trước hoặc sau trung tâm.
• “Đang đọc sách”: trung tâm là đọc; “đang” chỉ tiếp diễn (hiện tại); “sách” chỉ đối tượng của hành động.
• “Đã đọc”: trung tâm là đọc; “đã” chỉ thời gian trước hiện tại.
• “Đang gấp áo”: trung tâm là gấp; “áo” chỉ đối tượng.
• “Gấp áo cẩn thận”: trung tâm là gấp; “cẩn thận” chỉ cách thức.
• “Đang giúp bạn xếp sách”: trung tâm là giúp; “đang” chỉ tiếp diễn; “bạn xếp sách” bổ sung nội dung giúp đỡ.
• “Đã sắp đọc” cần ngữ cảnh đặc biệt vì “đã” (quá khứ) và “sắp” (tương lai) xung đột về thời gian nên dễ gây lẫn.

Nêu được cấu tạo cụm tính từ gồm tính từ trung tâm và các phụ ngữ chỉ mức độ, phạm vi hoặc so sánh; phân biệt được cụm tính từ với cụm động từ dựa vào từ trung tâm.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2, phân tích các cụm: “rất ấm áp”, “rất dịu dàng”, “ấm hơn hôm qua”, “vui hơn lúc nãy”, “rất cao”. Nhiệm vụ: (1) Tìm tính từ trung tâm. (2) Xác định phụ ngữ chỉ mức độ, phạm vi hay so sánh. (3) So sánh “rất cao” với “rất vui”: vì sao từ “rất” không đủ để kết luận loại cụm?

Kiến thức HS rút ra:

• Cụm tính từ có tính từ trung tâm; “rất ấm áp”: trung tâm là ấm áp; “rất” chỉ mức độ.
• “Ấm hơn hôm qua”: trung tâm là ấm; “hơn hôm qua” chỉ so sánh.
• “Vui hơn lúc nãy”: trung tâm là vui; “hơn lúc nãy” chỉ so sánh.
• “Rất cao”: trung tâm là cao (tính từ); cần nhận ra đây là cụm tính từ dù có từ “rất”.
• “Rất dịu dàng”: trung tâm là dịu dàng (tính từ).
• Không xác định loại cụm chỉ qua từ “rất”: phải tìm từ trung tâm và quan hệ ý nghĩa.

Vận dụng kiến thức để nhận diện từ trung tâm, phân loại cụm và chức năng phụ ngữ qua bài tập trắc nghiệm, ghép và đánh giá; rèn kĩ năng giải thích lựa chọn bằng lời nói.

HS làm Phiếu học tập số 3 gồm các câu 1 đến 7 của bài tập trong SGK (trang 74). GV chia nhóm đôi để HS kiểm tra chéo; sau đó GV chiếu đáp án và giải thích. Các câu 1, 2, 4, 5 có thể làm nhanh; câu 3, 6, 7 cần thảo luận.

Đáp án dự kiến:

• Câu 1: A. gấp (gấp là hành động chính của “đang gấp áo”).
• Câu 2: B. Tính từ (dịu dàng là tính từ trung tâm của “rất dịu dàng”).
• Câu 3: “đã” trong “đã đọc” – chỉ thời gian trước hiện tại; “sách” trong “đọc sách” – đối tượng hành động; “rất” trong “rất vui” – mức độ.
• Câu 4: a) Đ (đọc là trung tâm); b) S (rất không phải trung tâm, cao mới là trung tâm); c) Đ (cụm có thể làm câu cụ thể hơn).
• Câu 5: Tính từ trung tâm là “ấm”; “hơn hôm qua” bổ sung so sánh.
• Câu 6 (gợi ý, 2 điểm): “Đang giúp bạn xếp sách”: cụm đúng (1 điểm); giải thích: “đang” chỉ tiếp diễn, “bạn xếp sách” bổ sung đối tượng/nội dung giúp (1 điểm).
• Câu 7 (gợi ý, 2 điểm): “Trời lạnh hơn buổi sáng.”: câu đúng (1 điểm); tác dụng: “lạnh hơn buổi sáng” thêm mốc so sánh, không chỉ nêu trạng thái chung (1 điểm).

Vận dụng kiến thức để viết câu có cụm động từ và cụm tính từ trong ngữ cảnh thực tế; rèn kĩ năng đặt câu và phân tích cấu tạo cụm từ mình viết.

HS viết ba câu kể một việc đã giúp bạn (hoặc một việc giúp đỡ người khác trong lớp học), trong đó có ít nhất một cụm động từ và một cụm tính từ; gạch chân và chỉ rõ từ trung tâm. Sau đó HS đổi bài cho bạn cùng bàn để kiểm tra theo tiêu chí: đúng cấu tạo cụm, nội dung cụ thể, phân tích đúng trung tâm. Bài tập này được coi là câu 8 của bài tập trong SGK (trang 74).

Sản phẩm mẫu (gợi ý): “Tôi đang nhặt sách giúp An.” (cụm động từ, trung tâm là nhặt, đang chỉ tiếp diễn, sách giúp An chỉ đối tượng). “Bạn ấy vui hơn lúc nãy.” (cụm tính từ, trung tâm là vui, hơn lúc nãy chỉ so sánh). “Chúng tôi cùng kiểm tra để không mất quyển nào.” (cụm động từ, trung tâm là kiểm tra). Đủ 3 câu, có nội dung cụ thể và phân tích đúng trung tâm được 2 điểm.