Giáo án Con chào mào

Kích hoạt trải nghiệm của HS về tình yêu với loài vật và mở ra câu hỏi: yêu một điều đẹp có nhất thiết phải chiếm giữ không.

GV đặt hai câu hỏi: (1) “Nếu em thích một con chim đẹp và hót hay, em có muốn nuôi nó trong lồng không? Vì sao?” (2) “Em có cách nào vừa được nghe tiếng chim vừa không nhốt chim?”

Khoảng 3 đến 5 ý kiến của HS, ví dụ: “Em muốn nuôi để ngày nào cũng nghe hót” (ý muốn giữ riêng); “Em chỉ đứng ngoài vườn nghe chim hót, không bắt chim” (ý tôn trọng tự do). Kết luận được nêu lên: yêu thiên nhiên có cần sở hữu không?

HS nắm được mâu thuẫn của bài thơ nằm ở nhu cầu sở hữu của người nói; hiểu chiếc lồng là biểu tượng của giới hạn con người áp lên tự nhiên và tiếng hót là hình thức gắn bó mới; phân biệt thông tin văn bản với suy luận riêng.

HS đọc đoạn 1 và đoạn 2 của bản lược thuật, hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo nhóm 4, gồm các câu hỏi: (a) Ban đầu người nói muốn làm gì với con chim? Chiếc lồng tưởng tượng thể hiện điều gì? (b) Khi chim bay đi, người nói còn được nghe tiếng hót không? Tiếng hót lúc gần lúc xa có ý nghĩa gì? (c) Mâu thuẫn của bài thơ nằm ở con chim hay ở nhu cầu sở hữu của người nói? Hãy ghi rõ phần nào là thông tin của văn bản, phần nào là suy luận của nhóm.

Kết quả phiếu học tập gợi ý: (a) Người nói muốn giữ chim cho riêng mình; chiếc lồng tượng trưng cho giới hạn do con người áp lên tự nhiên. (b) Người nói vẫn cảm được tiếng chim như còn hiện diện trong tâm hồn; âm thanh lúc gần lúc xa cho thấy vẻ đẹp không mất khi không nắm trong tay, kí ức và sự lắng nghe tạo ra một hình thức gắn bó khác. (c) Mâu thuẫn nằm trong nhu cầu sở hữu của người nói, không phải ở con chim. Kiến thức HS rút ra: thông tin văn bản là những gì bản lược thuật nêu rõ; suy luận là cách hiểu của nhóm, cần có bằng chứng từ ngữ liệu.

HS nhận ra chuyển biến nhận thức của người nói từ nắm giữ sang lắng nghe, tôn trọng tự do; hiểu cách đi từ nhận xét đến chi tiết rồi giải thích tác dụng khi viết đoạn phân tích.

HS đọc đoạn 3 của bản lược thuật (từ “Từ mất mát ban đầu” đến “không gian rộng và nguồn sống tự nhiên”) và phần “Đọc sâu từ chi tiết” về chuyển biến của tình yêu. Hoàn thành Phiếu học tập số 2: (a) Nhận thức của người nói thay đổi từ đâu đến đâu? (b) Điều gì khiến người nói thay đổi thái độ? (c) Điền sơ đồ ba bước: Nhận xét – Chi tiết – Tác dụng, với nội dung lấy từ đoạn phân tích mẫu trong bài học.

Kết quả gợi ý: (a) Từ muốn giữ chim cho riêng mình sang tôn trọng tự do của chim và yêu mà không chiếm hữu. (b) Người nói nhận ra chim cần thế giới tự do, không gian rộng và nguồn sống tự nhiên. (c) Sơ đồ: Nhận xét: tình yêu thiên nhiên bị thử thách bởi ham muốn giữ riêng. Chi tiết: chiếc lồng tưởng tượng, ý định xuất phát từ sự yêu thích. Tác dụng: cho thấy yêu thích cũng có thể giới hạn sinh vật; thái độ chuyển từ nắm giữ sang lắng nghe. Kiến thức HS rút ra: vẻ đẹp có thể được gìn giữ bằng sự cảm nhận, không nhất thiết bằng chiếm hữu.

HS củng cố thông tin trong văn bản qua câu hỏi trắc nghiệm, đúng sai và nối; tự kiểm tra bằng đáp án đã cho.

HS làm các bài tập: (1) Điều gì hấp dẫn người nói? A. Sự thuần phục của chim trong nhà; B. Vẻ đẹp và tiếng chim; C. Một chiếc lồng được trang trí. (2) Hình dung ban đầu của người nói muốn làm gì? A. Mở lồng cho chim ngay từ đầu; B. Bỏ qua tiếng hót để chỉ nhìn màu; C. Giữ chim cho riêng mình. (3) Con chim làm gì? Trả lời ngắn bằng lời của em. (4) Nhận thức cuối hướng tới điều gì? A. Tôn trọng tự do của chim; B. Giữ chim bằng cách tinh vi hơn; C. Chỉ trách chim đã bay đi. (5) Xác định đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Chiếc lồng ban đầu chỉ là hình dung thể hiện ý muốn giữ riêng vẻ đẹp. b) Chim bay mất đồng nghĩa người nói không còn có thể gắn bó với tiếng chim. (6) Nối: Chiếc lồng – Ý muốn chiếm giữ; Chim bay – Tự do ngoài kiểm soát; Tiếng hót còn trong lòng – Gắn bó không cần sở hữu.

Đáp án: (1) B. Vẻ đẹp và tiếng chim. (2) C. Giữ chim cho riêng mình. (3) Chim bay đi (bay mất); chấp nhận cách diễn đạt tương đương dựa vào chi tiết của bản lược thuật. (4) A. Tôn trọng tự do của chim. (5) a) Đ; b) S, vì người nói chuyển sang tôn trọng tự do và giữ tiếng chim trong tâm hồn. (6) Chiếc lồng – Ý muốn chiếm giữ; Chim bay – Tự do ngoài kiểm soát; Tiếng hót còn trong lòng – Gắn bó không cần sở hữu. Kiến thức HS củng cố: mỗi đáp án phải dựa vào thông tin có trong ngữ liệu.

HS vận dụng kiến thức về nhận xét có dẫn chứng và thái độ tôn trọng tự do của loài vật vào một tình huống thực tế quanh nơi ở.

Em hãy chọn một loài chim hoặc côn trùng em thường thấy quanh nhà (hoặc trường học). Viết khoảng 5 đến 7 câu gồm: một nhận xét về cách em yêu quý loài vật đó, một chi tiết cụ thể em quan sát được và một giải thích về cách quan sát mà không bắt nhốt hoặc phá môi trường sống. Gợi ý: quan sát từ xa, không chạm tổ hoặc cho ăn tùy tiện, ghi chép hoặc vẽ lại thay vì bắt về.

Đoạn văn 5 đến 7 câu theo cấu trúc: nhận xét, chi tiết, giải thích tác dụng. Ví dụ: “Em yêu tiếng hót của chú chim sẻ trong vườn nhà. Mỗi sáng, em thường đứng ở hiên, lặng lẽ nghe tiếng chim vang lên giữa các tán cây. Em không mang lồng ra đón chim, vì như thế chú sẽ mất đi sự tự do và không gian quen thuộc của mình.” Tiêu chí chấm gợi ý: nhận xét đúng trọng tâm, có chi tiết cụ thể, giải thích rõ tác dụng, diễn đạt tôn trọng.