Giáo án Viết đoạn văn ghi lại cảm xúc về một bài thơ có yếu tố tự sự và miêu tả

Huy động trải nghiệm đọc thơ của HS; bước đầu phân biệt thông tin có trong văn bản với suy luận, cảm nhận riêng để chuẩn bị cho việc viết đoạn văn cảm xúc.

GV trình chiếu bài thơ thực hành: “Mẹ hong chiều trên áo / Con mang nắng vào nhà / Gió ngồi bên cửa nhỏ / Nghe câu hát ngân xa” (Thơ thực hành do người biên soạn viết). HS đọc thầm, sau đó trả lời hai câu hỏi: (1) Trong bài thơ có những nhân vật, sự vật nào? (2) Em cảm thấy điều gì khi đọc bài thơ? Dẫn ra một câu thơ làm bằng chứng.

HS nêu được thông tin có trong văn bản: bài thơ có 4 dòng; có mẹ, con, gió, nắng, cửa nhỏ, câu hát; các việc là hong áo, mang nắng vào nhà, gió ngồi bên cửa, nghe câu hát. HS nêu cảm nhận riêng có căn cứ, ví dụ: “Em thấy buổi chiều ấm áp vì mẹ đang hong áo cho con” (dẫn chứng: “Mẹ hong chiều trên áo”). GV chốt: thông tin là điều có sẵn trong bài thơ; cảm nhận là điều người đọc suy ra từ thông tin và phải có dẫn chứng.

HS nắm được yêu cầu của kiểu bài, quy trình viết và cấu trúc ba phần (mở đoạn, thân đoạn, kết đoạn); nhận ra cách lí giải cảm xúc bằng chi tiết kể, tả và tác dụng của nhân hóa, vần, nhịp.

HS làm việc nhóm 4 bằng kĩ thuật mảnh ghép với Phiếu học tập số 1. Nội dung phiếu gồm: (1) Chọn cách viết đúng yêu cầu ghi cảm xúc về thơ. (2) Sắp xếp quy trình viết. (3) Nối từng phần của dàn ý với nhiệm vụ tương ứng. (4) Phân tích tác dụng của chi tiết “gió ngồi bên cửa nhỏ” và vần nhà – xa.

Đáp án Phiếu học tập số 1: (1) Đáp án A: nêu cảm xúc và lí giải bằng hình ảnh, yếu tố kể/tả của bài; không chọn B (chỉ kể lại từng việc) và C (khen tác giả mà không nói bài thơ). (2) Thứ tự: Xác định đề tài, người đọc và yêu cầu → Tìm ý, lập dàn ý → Viết bản nháp bằng lời riêng → Đọc lại và chỉnh sửa (có thể quay lại bước trước khi cần). (3) Mở đoạn: ấn tượng về mẫu thơ gốc Mẹ hong chiều trên áo. Thân đoạn: việc hong áo, hình ảnh gió ngồi, vần nhà – xa gợi sự ấm áp. Kết đoạn: cảm xúc gắn với việc biết trân trọng chăm sóc thường ngày. (4) Gió ngồi bên cửa được nhân hóa, thiên nhiên như người bạn lắng nghe tiếng hát, làm không gian thêm yên bình; vần nhà – xa ở cuối hai dòng khiến câu hát như lan ra ngoài khung cửa. HS kết luận: yếu tố kể (hong áo, trở về) và yếu tố tả (nắng, cửa nhỏ, âm thanh ngân xa) cùng làm hiện tình cảm.

HS vận dụng kiến thức đã học để nhận diện lỗi nhận xét chung chung, lập dàn ý cụ thể và sửa đoạn văn sao cho rõ ý, đúng yêu cầu kiểu bài.

Bài tập 1 (theo nhóm đôi): Đánh giá các câu sau theo yêu cầu kiểu bài: a) Đoạn cần cho biết bài thơ và cảm xúc chính. b) Chép hết bài thơ là đủ thay phần lí giải cảm xúc. c) Có thể liên hệ một hình ảnh với nhịp, vần và tác dụng.
Bài tập 2 (cá nhân, sau đó đổi chéo): Sửa đoạn sau cho rõ ý và đúng yêu cầu, giải thích một thay đổi: “Bài thơ rất hay, rất hay, rất cảm động. Có mẹ, có con, có gió.”
Bài tập 3 (nhóm đôi, qua học liệu NeoEdu): HS làm nhanh bài tập tương tác trên trang bài học để kiểm tra đáp án.

Đáp án bài tập 1: a) Đúng (Đ); b) Sai (S), vì chép cả bài không thay được phần lí giải cảm xúc; c) Đúng (Đ), vì nhịp và vần có tác dụng gợi cảm giác câu hát lan ra ngoài khung cửa.
Đáp án bài tập 2 (bản sửa mẫu): “Mẫu thơ gợi em thấy gia đình ấm áp. Hình ảnh gió ngồi bên cửa nhân hóa thiên nhiên như người bạn, đưa sự yên bình vào việc hong áo và trở về.” Giải thích: thay khen chung “rất hay, rất cảm động” bằng chi tiết cụ thể (gió ngồi bên cửa) và tác dụng (nhân hóa, đem sự yên bình); bỏ lặp từ “rất”.
Dàn ý cụ thể HS lập cho nhiệm vụ: Mở đoạn nêu tên bài thơ, tác giả (người biên soạn), cảm xúc chính; thân đoạn lí giải bằng việc hong áo, gió ngồi bên cửa, vần nhà – xa; kết đoạn nêu cảm xúc gắn với việc biết trân trọng chăm sóc thường ngày.

HS viết hoàn chỉnh một đoạn văn ghi lại cảm xúc về mẫu thơ hoặc một bài thơ đã học, có tên bài thơ, tác giả, cảm xúc chính, lí giải bằng chi tiết kể/tả; tự đánh giá bài viết theo rubric.

HS viết đoạn văn khoảng 5 đến 7 câu theo nhiệm vụ: “Viết một đoạn nêu tên bài thơ, tác giả, cảm xúc chính; dùng chi tiết kể/tả và hình thức để lí giải, không kể lại toàn bài.” Có thể chọn mẫu thơ thực hành hoặc một bài thơ đã học. Sau khi viết, HS đối chiếu với checklist: đã nêu tên bài, tác giả, cảm xúc chưa? Có dẫn chứng và tác dụng chưa? Trình tự mở – thân – kết đã hợp lí chưa? Đại từ và các câu nối có rõ nghĩa không?
Nhiệm vụ về nhà: hoàn thiện đoạn văn và nộp bài theo hạn GV quy định.

Đoạn văn của HS đạt yêu cầu khi có: tên bài thơ, tác giả, cảm xúc chính; ít nhất một chi tiết kể hoặc tả được lí giải bằng tác dụng (ví dụ: gió ngồi bên cửa nhân hóa, gợi cảm giác có người lắng nghe); cách trình bày mở – thân – kết rõ ràng. Rubric chấm 4 điểm: đúng yêu cầu và thể loại (0,5); nội dung cụ thể, dẫn chứng và chi tiết phù hợp (2); bố cục, liên kết (0,75); diễn đạt, chính tả (0,5); cách nhìn riêng có căn cứ (0,25). Mẫu tham khảo: “Bài thơ Mẹ hong chiều trên áo (thơ thực hành) gợi cho em sự ấm áp của gia đình. Hình ảnh gió ngồi bên cửa nhỏ nhân hóa thiên nhiên như người bạn đang lắng nghe câu hát, làm buổi chiều thêm yên bình. Từ đó, em nhận ra những việc nhỏ như áo được hong khô hay một người chờ mình về cũng là yêu thương, và em muốn biết trân trọng điều ấy.”