Giáo án Tri thức ngữ văn

Huy động trải nghiệm đọc thơ của HS; bước đầu nhận ra trong thơ có cả hình ảnh, sự việc và cảm xúc, từ đó dẫn vào bài học.

HS đọc thầm mẫu thơ trên bảng và trả lời câu hỏi: (1) Trong bài có những ai, những việc gì? (2) Từ ngữ nào giúp em hình dung cảnh vật? (3) Em cảm nhận được tình cảm gì khi đọc bài thơ này?

Câu trả lời ngắn của HS: Trong bài có mẹ, con, gió; có việc mẹ hong áo và con mang nắng vào nhà; có các hình ảnh chiều, nắng, cửa nhỏ, câu hát; cảm nhận được sự ấm áp, thân mật của gia đình. Từ đó HS nhận ra thơ vừa kể, vừa tả, vừa bộc lộ cảm xúc.

Nêu được khái niệm chủ thể trữ tình, yếu tố tự sự, yếu tố miêu tả; chỉ ra được các yếu tố này trong mẫu thơ.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Đọc phần khái niệm trong sách và diễn đạt lại bằng lời của mình. (2) Tìm trong mẫu thơ một chi tiết kể việc, một chi tiết tả và giải thích tác dụng. (3) Trả lời: tiếng nói bộc lộ cảm xúc trong bài thơ được nhận ra qua đâu?

Phiếu học tập số 1 đã hoàn thành với nội dung:

• Chủ thể trữ tình: tiếng nói bộc lộ cảm xúc trong bài thơ; nhận ra qua cái nhìn và cảm xúc của người nói trước cảnh mẹ hong áo, con về nhà, gió và tiếng hát.
• Yếu tố tự sự: việc kể một sự việc trong thơ, ví dụ “Mẹ hong chiều trên áo”, “Con mang nắng vào nhà”.
• Yếu tố miêu tả: từ ngữ gợi hình dáng, màu sắc, âm thanh hoặc trạng thái, ví dụ “nắng”, “gió ngồi bên cửa nhỏ”, “câu hát ngân xa”.
• Kết luận HS rút ra: yếu tố kể và tả giúp cảm xúc hiện lên qua một tình huống, một cảnh cụ thể, không biến bài thơ thành bản kể.

Vận dụng được cách đọc: đếm tiếng, nhận nhịp, nhận vần, hỏi hình ảnh và sự việc bộc lộ tình cảm nào; phân biệt thông tin văn bản với suy luận riêng.

HS làm việc cá nhân rồi đối chiếu theo cặp: (1) Đếm số tiếng của từng dòng thơ trong mẫu. (2) Tìm các tiếng hiệp vần và cho biết vị trí. (3) Chỉ hình ảnh nhân hóa và nêu không gian mà hình ảnh ấy gợi ra. (4) Nêu nét tự sự và cảnh làm rõ cảm xúc. (5) Đặt câu hỏi: “Hình ảnh và sự việc này giúp bộc lộ tình cảm nào?”

Kết quả đọc có căn cứ:

• Mỗi dòng có 5 tiếng: “Mẹ hong chiều trên áo”, “Con mang nắng vào nhà”, “Gió ngồi bên cửa nhỏ”, “Nghe câu hát ngân xa”.
• Vần: “nhà” (dòng 2) và “xa” (dòng 4) hiệp vần ở cuối dòng.
• Nhân hóa: “Gió ngồi”, gợi không gian gia đình thân mật.
• Yếu tố tự sự: mẹ hong áo, con trở về; yếu tố miêu tả: cửa nhỏ, tiếng hát làm rõ cảm xúc ấm áp, gần gũi.
• Nguyên tắc: nhận xét phải có chi tiết và giải thích tác dụng, không chỉ nhắc lại cốt truyện.

Vận dụng kiến thức của bài để làm đúng các bài tập trắc nghiệm, nối và sắp xếp; kiểm tra mức độ nắm khái niệm và quy trình đọc.

HS hoàn thành Phiếu học tập số 2 (gồm các câu 2, 3, 4, 5, 6, 7 trong sách), sau đó làm thêm bài tương tác trên NeoEdu để kiểm tra nhanh. Đề bài và đáp án:

• Câu 2: Chọn nhận định đúng về thơ có yếu tố tự sự và miêu tả. A. Chỉ đếm tiếng là hiểu hết cảm xúc. B. Yếu tố kể, tả có thể cùng phục vụ cảm xúc trong thơ. C. Có kể chuyện thì không thể là thơ. Đáp án B.
• Câu 3: Trong mẫu thơ, dòng “Mẹ hong chiều trên áo” có mấy tiếng? A. 8; B. 4; C. 5; D. 6. Đáp án C.
• Câu 4: Nối thuật ngữ với nghĩa: Chủ thể trữ tình – tiếng nói bộc lộ cảm xúc trong bài thơ; Yếu tố tự sự – việc kể một sự việc trong thơ; Yếu tố miêu tả – từ ngữ gợi hình dáng, màu sắc, âm thanh hoặc trạng thái.
• Câu 5: Đánh giá cách đọc: a) Cần dùng chi tiết để giải thích nhận xét: Đúng. b) Có thể đồng nhất người nói trong tác phẩm với tác giả trong mọi trường hợp: Sai. c) Nên phân biệt điều văn bản nói và suy luận riêng: Đúng.
• Câu 6: Sắp xếp quy trình đọc: Xác định kiểu văn bản và tình huống → Tìm chi tiết hoặc ý chính → Giải thích quan hệ và tác dụng → Đối chiếu, điều chỉnh nhận xét.
• Câu 7: Định nghĩa “Tiếng nói bộc lộ cảm xúc trong bài thơ” là khái niệm Chủ thể trữ tình.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành đủ đáp án: 2–B; 3–C; 4: Chủ thể trữ tình – tiếng nói bộc lộ cảm xúc; Yếu tố tự sự – việc kể một sự việc; Yếu tố miêu tả – từ ngữ gợi hình, màu, âm thanh, trạng thái; 5: a Đ, b S, c Đ; 6: xác định kiểu văn bản và tình huống → tìm chi tiết hoặc ý chính → giải thích quan hệ và tác dụng → đối chiếu, điều chỉnh nhận xét; 7: Chủ thể trữ tình. Kết quả trên NeoEdu được HS tự kiểm tra và chữa lỗi ngay.

Vận dụng kiểu thơ có yếu tố tự sự và miêu tả để viết một đoạn ngắn về cảnh sinh hoạt gần gũi; tự giải thích được dấu hiệu của thơ trong đoạn viết.

HS viết 3–5 câu hoặc một mẫu thơ ngắn về một khoảnh khắc đời thường trong gia đình (ví dụ: bữa cơm chiều, buổi tối đi học về, bà kể chuyện), có ít nhất một chi tiết tự sự và một chi tiết miêu tả. Sau khi viết, HS chỉ ra một đặc điểm của thơ có yếu tố tự sự và miêu tả trong đoạn của mình và giải thích có căn cứ. Không chép lại mẫu gốc.

Đoạn viết của HS khoảng 3–5 câu, có chi tiết tự sự (việc được kể) và chi tiết miêu tả (từ ngữ gợi hình, âm thanh, trạng thái). Kèm một câu giải thích, ví dụ: “Đoạn của em có việc bà kể chuyện (tự sự) và tiếng quạt kêu lạch cạch (miêu tả), làm rõ tình cảm ấm áp với bà.”