Giáo án Chuyện cổ tích về loài người

Tạo tâm thế và xác định vấn đề: Nhận ra cách nhìn thế giới từ nhu cầu của trẻ em là điểm khác của bài thơ so với cách kể thông thường.

HS trả lời nhanh câu hỏi: “Nếu được kể lại từ đầu, em sẽ bắt đầu câu chuyện thế giới bằng điều gì? Vì sao?” Sau đó đối chiếu với câu hỏi trọng tâm của bài: Vì sao bài thơ đặt trẻ em xuất hiện trước, và điều đó gợi cho người đọc suy nghĩ gì về trách nhiệm của người lớn?

Mỗi HS nêu được ít nhất một điều (ví dụ: ánh sáng, cây cối, tình thương của mẹ, lời kể của bà) và một lí do ngắn. GV ghi nhận các ý lên bảng và rút ra vấn đề của bài: điểm nhìn lấy nhu cầu của trẻ em làm trung tâm.

Giải thích được vì sao việc đảo trật tự sinh thành (trẻ em có trước) tạo điểm nhìn mới; nhận ra cách liệt kê mang tình cảm và ý nghĩa của nó.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1. Nội dung phiếu gồm: (1) Trong bản lược thuật, thế giới xuất hiện theo trình tự nào? (2) Vì sao trẻ em có trước thế giới được gọi là một giả định nghệ thuật? (3) Ánh sáng, lời ru, chuyện kể và chữ viết được nối tiếp nhau để nói điều gì về trẻ em? (4) Hãy phân biệt: đâu là thông tin có trong văn bản, đâu là suy luận của em.

Phiếu nhóm (trên giấy A0 hoặc bảng nhóm) gồm các ý:

• Trình tự trong bản lược thuật: trẻ em xuất hiện trước; sau đó thế giới dần có ánh sáng, cây cối, âm thanh và những người chăm sóc, dạy dỗ.
• Giả định nghệ thuật: không nhằm giải thích khoa học nguồn gốc loài người; điểm nhìn lấy nhu cầu của trẻ em làm trung tâm nên mỗi sự xuất hiện đều được nhìn trong quan hệ với trẻ.
• Liệt kê mang tình cảm: ánh sáng, lời ru, chuyện kể và chữ viết cho thấy trẻ cần điều kiện sống, tình thương và học hỏi, không chỉ cần đồ vật.
• Thông tin và suy luận: “trẻ em có trước” và “lời ru, chuyện kể, chữ viết được nối tiếp” là thông tin trong văn bản; “người lớn cần nhận trách nhiệm” là suy luận riêng của người đọc.
  Kiến thức HS rút ra: Đảo trật tự đổi điểm nhìn; liệt kê nối tiếp thể hiện nhu cầu nhiều mặt của trẻ.

Phân tích được vai trò của mẹ, bà, cha, thầy và trường học; nêu được cách viết nhận xét đi từ nhận xét đến chi tiết rồi giải thích tác dụng, đặc biệt với nhịp thơ năm chữ và giọng kể.

HS làm việc theo cặp đôi: (1) Mẹ, bà, cha, thầy và trường mỗi người đem đến điều gì cho trẻ? Mỗi nguồn nuôi dưỡng khác nhau ở điểm nào? (2) Vì sao không nên hiểu thành mọi gia đình đều phải có cùng một cấu trúc mới đủ tình yêu? (3) Viết một câu nhận xét về nhịp thơ năm chữ, nêu chi tiết làm bằng chứng và giải thích tác dụng theo mẫu: Nhận xét – Chi tiết – Tác dụng.

Bảng cặp đôi gồm:

• Mẹ: lời ru và tình thương; bà: chuyện kể; cha: giúp hiểu biết; thầy và trường: mở đường học tập. Các hình tượng là những nguồn nuôi dưỡng khác nhau, bổ sung cho nhau.
• Không nên đồng nhất cấu trúc gia đình: tình yêu thương có thể đến từ nhiều người và nhiều hoàn cảnh khác nhau.
• Mẫu câu nhận xét: “Bài thơ dùng nhịp năm chữ và chuỗi hình ảnh nối tiếp (ánh sáng, cây cối, lời ru, chuyện kể) (chi tiết), tạo giọng kể hồn nhiên, nhẹ nhàng như lời kể cho trẻ nghe (tác dụng).”
  Kiến thức HS rút ra: Nhận xét cần gắn với chi tiết và tác dụng, không chỉ nhắc lại cốt truyện hay nêu bài học chung chung.

Củng cố thông tin trong bản lược thuật, phân biệt thông tin với cách hiểu sai và rèn kĩ năng đọc hiểu.

HS làm bài tập theo Phiếu luyện tập (hoặc kiểm tra tương tác trên trang NeoEdu nếu có thiết bị). Gồm:

• Câu 1: Ai được tưởng tượng xuất hiện trước? A. Cha mẹ; B. Trường học; C. Trẻ em.
• Câu 2: Mẹ gắn với điều gì? A. Lời ru và tình thương; B. Những chuyện xưa; C. Việc dạy chữ.
• Câu 3: Bà đem đến điều gì? Trả lời ngắn bằng lời của em.
• Câu 4: Thầy và trường mở ra điều gì? A. Thay thế hoàn toàn tình thương; B. Con đường học tập; C. Chỉ bổ sung đồ dùng vật chất.
• Câu 5: Xác định đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Trật tự trẻ em có trước là một cách tưởng tượng nghệ thuật; b) Bài thơ trình bày chứng cứ khoa học về thứ tự loài người xuất hiện.
• Câu 6: Nối: Trẻ em xuất hiện trước – Điểm nhìn lấy trẻ làm trung tâm; Lời ru – Sự chăm sóc tình cảm; Chữ viết và lớp học – Nuôi dưỡng hiểu biết.

Đáp án:

• Câu 1: C (Trẻ em).
• Câu 2: A (Lời ru và tình thương).
• Câu 3: Chuyện kể (chấp nhận cách diễn đạt tương đương, dựa vào bản lược thuật).
• Câu 4: B (Con đường học tập).
• Câu 5: a) Đ; b) S, vì thế giới được nhìn từ nhu cầu của trẻ em, đây là nghệ thuật, không phải thuyết nguồn gốc loài người.
• Câu 6: Trẻ em xuất hiện trước – Điểm nhìn lấy trẻ làm trung tâm; Lời ru – Sự chăm sóc tình cảm; Chữ viết và lớp học – Nuôi dưỡng hiểu biết.
  HS tự chấm và sửa các câu sai vào vở.

Vận dụng thông điệp chăm sóc và tôn trọng trẻ em vào đời sống lớp học; nêu được ý kiến có lí do và dẫn chứng cụ thể.

GV đặt câu hỏi: “Nêu hai điều một lớp học cần làm để mọi bạn thấy được quan tâm, không chỉ có đủ sách vở.” HS trao đổi nhóm 4, mỗi nhóm chọn một đề xuất và nêu lí do, dẫn chứng từ kinh nghiệm thực tế của lớp. Sau đó HS nhận nhiệm vụ về nhà viết đoạn nhận xét (Câu 8 Bài tập): Phân tích một nét đáng chú ý của văn bản với ít nhất một chi tiết cụ thể làm bằng chứng.

Mỗi nhóm đưa ra ít nhất 2 đề xuất, ví dụ: (1) Lắng nghe khi bạn cần giúp và không chế giễu sai sót; (2) Chia nhiệm vụ để cả bạn ít nói cũng có cơ hội đóng góp. Kèm lí do: làm cho lớp học thành nơi an toàn, các bạn đều được tham gia. Kiến thức HS rút ra: Thông điệp chăm sóc trẻ em áp dụng được vào cộng đồng lớp học, sự tôn trọng quan trọng không kém sách vở.