Giáo án Thực hành tiếng Việt (trang 43)

HS huy động cảm nhận ban đầu về cảnh buổi sáng và nhận ra có những cách nói làm cho sự vật “sống động” hơn cách nói thông thường; xác định nhiệm vụ học tập của tiết.

GV chiếu hai câu: (1) “Buổi sáng, dòng sông trôi qua cánh đồng.” (2) “Buổi sáng, dòng sông vươn vai. Ánh nước mềm như dải lụa.”
GV đặt câu hỏi: Câu nào làm em hình dung rõ hơn cảnh buổi sáng? Vì sao? Hai câu khác nhau ở những từ ngữ nào?

HS chỉ ra được câu (2) gợi cảm giác khỏe khoắn, êm mềm hơn; từ ngữ khác biệt là “vươn vai” và “như dải lụa”. HS nêu được nhiệm vụ của tiết: tìm hiểu nghĩa từ theo ngữ cảnh, nhận diện và phân tích tác dụng của so sánh, nhân hóa.

HS nêu được cách giải nghĩa từ bằng ngữ cảnh, từ gần nghĩa hoặc miêu tả tình huống; phân biệt được sắc thái của các từ gần nghĩa.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1, phần A: đọc các từ “dịu dàng”, “bền bỉ”, “háo hức” trong ngữ cảnh; ghép mỗi từ với nghĩa phù hợp (xem đáp án ở mục sản phẩm). HS trả lời câu hỏi: Làm thế nào em biết nghĩa của từ đó? Dựa vào ngữ cảnh, từ gần nghĩa hay miêu tả tình huống?

Đáp án Phiếu học tập số 1, phần A (ghép nghĩa):

• dịu dàng – Nhẹ nhàng, êm ái trong cách thể hiện.
• bền bỉ – Kiên trì trong thời gian dài.
• háo hức – Nôn nóng, mong chờ điều vui.
  Kiến thức HS rút ra: Muốn hiểu nghĩa của từ có thể dựa vào ngữ cảnh, tìm từ gần nghĩa hoặc miêu tả tình huống; các từ gần nghĩa có thể khác nhau về sắc thái (dịu dàng và háo hức đều chỉ tình cảm, nhưng một nhẹ, một mạnh).

HS nhận biết được phép so sánh và phép nhân hóa trong ngữ liệu; hiểu được hai biện pháp không loại trừ nhau và giải thích được tác dụng biểu cảm của chúng.

GV chiếu ngữ liệu gốc: “Buổi sáng, dòng sông vươn vai. Ánh nước mềm như dải lụa.”
Nhiệm vụ nhóm 4 (chia nhóm theo kĩ thuật khăn trải bàn): Nhóm 1 tìm phép nhân hóa và giải thích; Nhóm 2 tìm phép so sánh, chỉ ra vế được so sánh, vế để so sánh và phương tiện so sánh; Nhóm 3 phân tích tác dụng làm cảnh khỏe khoắn; Nhóm 4 phân tích tác dụng làm ánh nước êm mềm. Câu hỏi chung: Phân tích tác dụng phải nêu cảm giác gì của cảnh, không chỉ chép tên biện pháp.

Kiến thức HS rút ra:

• So sánh: “Ánh nước” (vế được so sánh) như “dải lụa” (vế để so sánh), phương tiện so sánh là “như”; so sánh làm nổi bật nét tương đồng là mềm mại, êm nhẹ.
• Nhân hóa: “dòng sông vươn vai” gán động tác của người cho sông, khiến dòng sông như một người vừa thức dậy; cảnh buổi sáng hiện lên khỏe khoắn, gần gũi.
• Hai biện pháp có thể cùng xuất hiện trong một đoạn văn, không loại trừ nhau.

HS nhận diện đúng biện pháp so sánh, nhân hóa, phương tiện so sánh và đánh giá được nhận định đúng, sai về biện pháp tu từ.

HS làm bài tập sau (dùng ngữ liệu gốc), có thể đối chiếu nhanh bằng bài tập tương tác trên NeoEdu nếu lớp có thiết bị:
Câu 1. “Dòng sông vươn vai” là: A. Liệt kê; B. Định nghĩa; C. So sánh; D. Nhân hóa.
Câu 2. “Ánh nước mềm như dải lụa” so sánh ánh nước với gì? A. Vải lụa; B. Mây đen; C. Cành cây; D. Tiếng trống.
Câu 3. Đánh giá: a) Vươn vai là động tác gán cho sông; b) So sánh này nói nước làm bằng lụa; c) Một câu có thể dùng hơn một biện pháp.
Câu 4. Từ nào chỉ phương tiện so sánh trong “mềm như dải lụa”?

Đáp án:

• Câu 1: D. Nhân hóa (gán động tác người cho sông).
• Câu 2: A. Vải lụa (nêu rõ dải lụa).
• Câu 3: a) Đúng; b) Sai, vì đây là hình ảnh nghệ thuật, không khẳng định chất liệu nước; c) Đúng.
• Câu 4: “như” (từ nối hai đối tượng so sánh).

HS nêu được cách thay từ để tạo sắc thái khác, giải thích được sắc thái và viết được 2 câu có so sánh và nhân hóa về tình cảm gia đình.

HS làm bài tập:
Câu 5. Nêu tác dụng của nhân hóa “dòng sông vươn vai”.
Câu 6. Thay “vươn vai” bằng một động từ khác để tạo sắc thái yên tĩnh; giải thích.
Câu 7. Viết 2 câu tả tình cảm gia đình, một câu có so sánh, một câu có nhân hóa, không sao chép thơ đã học.

Đáp án gợi ý:

• Câu 5: Gợi ý 2 điểm: gán động tác người cho sông (1); gợi sông như vừa thức dậy, đầy sức sống, làm cảnh buổi sáng khỏe khoắn, gần gũi (1).
• Câu 6: Gợi ý 2 điểm: từ phù hợp (1); lí giải sắc thái (1). Ví dụ: “Dòng sông lim dim dưới nắng.” Lim dim làm cảnh có vẻ êm và chậm hơn, vẫn là nhân hóa.
• Câu 7: Gợi ý 2 điểm: đúng hai biện pháp (1); cảnh hoặc cảm xúc rõ (1). Ví dụ: “Lời bà ấm như chiếc khăn mùa đông.” (so sánh gợi ấm áp). “Ngọn đèn thức cùng hai bà cháu.” (nhân hóa gợi sự gắn bó).

HS vận dụng được kiến thức về nghĩa từ, so sánh và nhân hóa để đọc hiểu một ngữ liệu mới; trình bày nhận xét có dẫn chứng và phân biệt thông tin trong văn bản với suy luận riêng.

GV chiếu đoạn văn mới: “Chiều mưa, tiếng mưa gõ nhịp trên mái tôn. Con đường ướt như tấm gương vỡ, ánh đèn đường ngủ gật bên gốc cây.”
Yêu cầu cá nhân (viết khoảng 5–7 câu): (1) Chỉ ra một phép so sánh và một phép nhân hóa, nêu rõ vế được so sánh, vế để so sánh và từ được gán cho vật. (2) Nêu tác dụng, nói rõ cảm giác của cảnh chiều mưa. (3) Phân biệt: câu nào là thông tin có trong văn bản, câu nào là suy luận riêng của em và cần dẫn chứng từ văn bản.

Kết quả mong đợi:

• So sánh: “Con đường ướt” như “tấm gương vỡ” (nét tương đồng: ánh sáng lấp lánh, mặt đường ướt loang). Nhân hóa: “ánh đèn đường ngủ gật” (gán hành động của người cho đèn).
• Tác dụng: cảnh chiều mưa hiện lên lặng lẽ, man mác, có chút buồn nhẹ nhưng vẫn thi vị.
• HS phân biệt rõ: “tiếng mưa gõ nhịp” là chi tiết văn bản; “cảm thấy buồn” là suy luận riêng và phải có dẫn chứng từ chi tiết trong câu.