Giáo án Thực hành tiếng Việt (trang 47)

Kích hoạt kiến thức nền về cách hiểu một câu nói bóng bẩy; xác định vấn đề cần tìm hiểu của bài là ẩn dụ và dấu ngoặc kép.

GV ghi lên bảng hai câu: (1) “Người thầy là ngọn đèn của lớp.” (2) “Lan nói: “Mình sẽ thử lại.”. HS đọc thầm, trả lời câu hỏi: Theo em, thầy giáo có thật sự là ngọn đèn không? Vì sao người ta vẫn nói như vậy? Trong câu (2), vì sao có hai dấu ngoặc kép?

HS nêu được: thầy không phải vật phát sáng, câu nói ví thầy với ngọn đèn vì cả hai đều giúp người khác nhìn rõ đường đi; dấu ngoặc kép bao quanh lời Lan nói nên là lời trực tiếp. Từ đó HS xác định được nhiệm vụ của bài: tìm hiểu ẩn dụ và công dụng của dấu ngoặc kép.

Nêu được khái niệm ẩn dụ; giải thích được nét tương đồng làm cơ sở cho nghĩa chuyển và vai trò của ngữ cảnh.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1, phần A. Nhiệm vụ: (1) Đọc câu “Người thầy là ngọn đèn của lớp.” và xác định từ “ngọn đèn” có nghĩa đen hay nghĩa chuyển. (2) Tìm nét chung giữa thầy và ngọn đèn. (3) Thử thay “ngọn đèn” bằng “cây đèn điện” rồi nhận xét câu có còn gợi cảm như cũ không. (4) Trong câu “Lời mẹ như ngọn đèn” có dấu hiệu so sánh không? So sánh với câu “Người thầy là ngọn đèn của lớp” về mặt hình thức. GV hỏi thêm: “Nếu không có ngữ cảnh nói về thầy, người đọc có chắc hiểu đúng nghĩa không?”

HS rút ra kết luận (ghi vào Phiếu số 1): Ẩn dụ là cách gọi hoặc gợi một đối tượng qua đối tượng khác dựa trên nét tương đồng, không nêu đầy đủ phép so sánh. “Ngọn đèn” ở đây là nghĩa chuyển, chỉ sự dẫn đường về hiểu biết; nét chung là soi đường cho người khác. Cần ngữ cảnh (câu nói về thầy trong lớp học) để nhận ra nghĩa chuyển, không phải thầy là vật phát sáng.

Nêu được hai công dụng của dấu ngoặc kép và cách ghi lời nói trực tiếp đúng hình thức.

HS tiếp tục làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1, phần B. Nhiệm vụ: (1) Trong câu “Lan nói: “Mình sẽ thử lại.””, tìm phần đặt trong dấu ngoặc kép và cho biết đó là lời của ai. (2) Đọc câu “Tổ em có một “kho báu” là hộp thư góp ý.” và xác định từ “kho báu” được dùng theo nghĩa nào. (3) Nêu hai công dụng của dấu ngoặc kép mà em tìm được. (4) Xét hai cách ghi: “Lan nói: “Mình đồng ý.”” và “Lan nói Mình đồng ý.”, cách nào đúng hình thức, vì sao?

HS rút ra kết luận (ghi vào Phiếu số 1): Dấu ngoặc kép có thể đánh dấu (a) lời trực tiếp của người nói, ví dụ: Lan nói: “Mình sẽ thử lại.”; (b) từ ngữ được hiểu theo nghĩa đặc biệt, ví dụ “kho báu” không phải vàng bạc mà là những ý kiến quý. Khi ghi lời trực tiếp cần có dấu hai chấm, ngoặc kép và dấu câu kết thúc đúng chỗ.

Vận dụng kiến thức để làm các bài tập trắc nghiệm, nối và đánh giá; giải thích được cách chọn đáp án bằng lí lẽ.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm các bài tập sau (làm cá nhân 4 phút, sau đó đối chiếu cặp đôi 3 phút, GV chữa 5 phút): Bài 1 (ngữ liệu gốc): Người thầy là ngọn đèn của lớp. Lan nói: “Mình sẽ thử lại.”. Bài 2: “Ngọn đèn” trong câu về thầy chủ yếu gợi: A. Đồ vật trong tay; B. Sự dẫn đường về hiểu biết; C. Giá điện; D. Chiều cao. Bài 3: Dấu ngoặc kép trong “Mình sẽ thử lại.” dùng để: A. Chỉ số lượng; B. Thay dấu phẩy; C. Đánh dấu lời trực tiếp; D. Kết thúc đoạn bất kì. Bài 4: Nối dấu hiệu: như; ngọn đèn hiểu biết; “Tớ đồng ý”, Lan nói với: dấu hiệu của so sánh / hình ảnh ẩn dụ / lời nói trực tiếp. Bài 5: Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Ẩn dụ có thể làm nghĩa sâu và gợi hình; b) Mọi từ trong ngoặc kép đều là lời ai đó nói; c) Cần giải thích nét tương đồng khi hiểu ẩn dụ. Bài 6: Cách ghi lời nói nào rõ và đủ dấu? A. Lan: “nói Mình đồng ý”; B. Lan nói “Mình đồng ý; C. Lan nói Mình đồng ý; D. Lan nói: “Mình đồng ý.” Bài 7 đến 9 (làm nếu còn thời gian, trả lời miệng): Giải thích “mầm xanh” trong “Những mầm xanh của lớp đang lớn lên trong lòng tốt”; tạo một câu có ngoặc kép đánh dấu từ dùng theo nghĩa đặc biệt và giải thích; so sánh “Lời mẹ như ngọn đèn” với “Ngọn đèn của con luôn thức”, chỉ ra điều cần biết thêm để hiểu câu sau.

Đáp án: Bài 2: B (nét chung là soi đường, theo nghĩa chuyển). Bài 3: C (bên trong ngoặc kép là lời Lan nói). Bài 4: “như” – dấu hiệu thường gặp của so sánh; “ngọn đèn hiểu biết” – hình ảnh ẩn dụ; “Tớ đồng ý”, Lan nói – lời nói trực tiếp (phải xét ngữ cảnh, không chỉ dựa vào một kí hiệu). Bài 5: a) Đ; b) S (ngoặc kép còn đánh dấu nghĩa đặc biệt); c) Đ. Bài 6: D (có dấu hai chấm, ngoặc kép đủ và dấu kết thúc). Bài 7 (gợi ý, 2 điểm): chỉ học sinh đang trưởng thành (1); nét tương đồng là sức sống, khả năng phát triển (1). Bài 8 (gợi ý, 2 điểm): câu đủ dấu (1); nghĩa đặc biệt rõ (1); ví dụ: Tổ em có một “kho báu” là hộp thư góp ý. Bài 9 (gợi ý, 2 điểm): câu đầu so sánh, có chữ như (1); câu sau cần ngữ cảnh để biết đèn thật hay nghĩa chuyển (1).

Vận dụng ẩn dụ và dấu ngoặc kép vào viết đoạn văn ngắn có ngữ cảnh thực; trình bày nhận xét có dẫn chứng.

GV giao nhiệm vụ: Viết 4 đến 5 câu về một thầy cô hoặc người lớn đã giúp em học hỏi. Yêu cầu: có ít nhất một ẩn dụ (không dùng từ so sánh như, giống như), có ít nhất một lời nói trực tiếp được ghi đúng dấu, và một từ dùng theo nghĩa đặc biệt đặt trong dấu ngoặc kép. Sau đó HS đổi bài với bạn cùng bàn, chỉ ra một ẩn dụ và giải thích nét tương đồng.

Mỗi HS có một đoạn văn 4 đến 5 câu, trong đó có ẩn dụ, lời trực tiếp đúng dấu và từ có nghĩa đặc biệt trong ngoặc kép; có một nhận xét ngắn của bạn: ẩn dụ được chọn gợi nét gì, dẫn chứng là câu nào, tác dụng là làm lời văn giàu hình ảnh và dễ cảm nhận.