Giáo án Viết bài văn trình bày ý kiến về một hiện tượng đời sống được gợi ra từ cuốn sách đã đọc

Huy động vốn đọc và kinh nghiệm sống của HS; giúp HS nhận ra một chi tiết trong sách có thể gợi ra vấn đề đời sống, từ đó xác định nhiệm vụ của bài học.

HS đọc lại đoạn Lắc-ki và chi tiết hải âu học bay trong Chuyện con mèo dạy hải âu bay. GV đặt câu hỏi: «Chi tiết hải âu không cần thành mèo mà vẫn học được bay gợi cho em suy nghĩ gì về cách một nhóm đối xử với các thành viên khác nhau?» và «Trong lớp hoặc trong nhóm của em đã có tình huống nào tương tự chưa?». Nhiệm vụ: nêu một vấn đề đời sống xuất phát từ chi tiết đó.

Vấn đề đời sống được xác định: một nhóm tốt không nên đòi mọi thành viên giống nhau; hỗ trợ là giúp người khác phát triển, không làm thay. Kết luận nhiệm vụ: viết bài trình bày ý kiến về vấn đề này, dựa trên chi tiết sách, lí lẽ và ví dụ đời sống, không chỉ tóm tắt truyện.

Hệ thống hoá các thành phần của bài nghị luận đời sống gợi từ sách đã đọc và phân biệt với bài tóm tắt truyện.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Các nhóm đọc bài mẫu, đối chiếu với phần ghi nhớ và điền Phiếu học tập số 1: vấn đề đời sống, chi tiết lấy từ sách, ý kiến, lí lẽ, bằng chứng, giới hạn liên hệ. Câu hỏi GV đặt: «Đoạn mở đầu của bài mẫu có kể lại cốt truyện không? Nó nêu điều gì?» và «Giới hạn liên hệ trong bài mẫu được thể hiện ở những câu nào?».

Kết quả điền Phiếu học tập số 1 đối với bài mẫu:

• Vấn đề đời sống: tôn trọng khác biệt trong nhóm, không đòi mọi thành viên giống nhau.
• Chi tiết từ sách: Lắc-ki may mắn; hải âu không cần thành mèo vẫn học được bay.
• Ý kiến: một nhóm tốt không nên đòi mọi thành viên giống nhau.
• Lí lẽ: khả năng khác nhau bổ sung công việc; hỗ trợ cần giúp người khác trưởng thành.
• Bằng chứng: bạn ít nói vẽ sơ đồ rõ; nhóm làm áp phích tiến bộ khi phân công theo năng lực.
• Giới hạn liên hệ: tôn trọng khác biệt không cho phép bỏ quy tắc an toàn, thời hạn, trung thực và cách phản hồi lịch sự; ví dụ nhỏ không chứng minh cứ khác nhau là hợp tác tốt.
  Kết luận: bài nghị luận từ sách phải có đủ các thành phần trên, không chỉ tóm tắt truyện.

Giúp HS phân biệt được thông tin có trong văn bản với suy luận riêng, và lập được dàn ý ba phần cho bài viết của mình.

HS làm việc theo cặp trên Phiếu học tập số 2. Phần A: nối các ý với đúng phần Mở, Thân, Kết của dàn ý mẫu. Phần B: phân loại các câu sau đây thành thông tin lấy từ văn bản hoặc suy luận riêng: «Hải âu học bay cùng mèo.»; «Tình bạn có thể bền hơn khi vừa có điểm chung, vừa có không gian cho mỗi người lớn lên.»; «Trong một lần làm áp phích, nhóm tôi tiến bộ khi để người vẽ bố trí ý.» Phần C: mỗi HS chọn một cuốn sách đã đọc và viết dàn ý ba phần cho một vấn đề đời sống.

Phần A (nối đúng):

• Mở: từ Lắc-ki, nêu tôn trọng khác biệt trong nhóm.
• Thân: hợp tác không cần giống hệt; giúp phát triển khả năng; giữ quy tắc chung.
• Kết: cách chia việc theo năng lực và lắng nghe.
  Phần B (phân loại):
• Thông tin từ văn bản: «Hải âu học bay cùng mèo.»; «Trong một lần làm áp phích, nhóm tôi tiến bộ khi để người vẽ bố trí ý.»
• Suy luận riêng: «Tình bạn có thể bền hơn khi vừa có điểm chung, vừa có không gian cho mỗi người lớn lên.»
  Phần C: dàn ý ba phần có vấn đề đời sống rõ ràng, ý kiến, ít nhất hai lí lẽ, một ví dụ và một giới hạn liên hệ, sắp xếp theo trình tự mở, thân, kết.

Củng cố kiến thức về yêu cầu của bài nghị luận từ sách, quy trình viết và cách sửa một ý nói tuyệt đối.

HS làm bốn bài tập trên Phiếu học tập số 2 (phần D). Bài 1: chọn đáp án đúng về yêu cầu của kiểu bài. Bài 2: sắp xếp quy trình viết. Bài 3: đánh giá đúng sai về yêu cầu kiểu bài. Bài 4: sửa đoạn «Sách hay nên tôi bảo mọi khác biệt đều tốt, không ai được góp ý bất kì hành vi nào» và giải thích một thay đổi. Câu hỏi GV đặt: «Vì sao chi tiết hải âu không chứng minh được mọi hành vi khác số đông đều đúng?»

Đề và đáp án:

• Bài 1. Liên hệ từ sách thành bài nghị luận đời sống cần điều gì? A. Chỉ tóm tắt cả truyện; B. Chỉ kể tên tác giả rồi chuyển sang việc không liên quan; C. Nối chi tiết sách với một vấn đề, lí lẽ và ví dụ đời sống. Đáp án: C.
• Bài 2. Sắp xếp quy trình viết: 1. Xác định đề tài, người đọc và yêu cầu; 2. Tìm ý, lập dàn ý; 3. Viết bản nháp bằng lời riêng; 4. Đọc lại và chỉnh sửa. (Quy trình có thể quay lại bước trước khi cần.)
• Bài 3. Đánh giá yêu cầu kiểu bài: a) Đ (cần cho biết sách hoặc phần đọc làm nguồn gợi vấn đề); b) S (một chi tiết của truyện không đủ chứng minh mọi trường hợp ngoài đời đều như nhau); c) Đ (tôn trọng khác biệt vẫn đi cùng trung thực và quy tắc an toàn).
• Bài 4. Sửa đoạn: Tôn trọng sở thích và năng lực riêng vẫn cần quy tắc không làm hại, trung thực và an toàn. Chi tiết hải âu học bay gợi giúp phát triển, không chứng minh mọi hành vi khác số đông đều đúng. Giải thích: bản gốc nói tuyệt đối và phủ nhận mọi góp ý; bản sửa giữ ý tôn trọng khác biệt nhưng nêu giới hạn và phân biệt rõ điều chi tiết sách gợi ra với điều không thể chứng minh.

Vận dụng quy trình viết để viết một bài văn hoàn chỉnh trình bày ý kiến về một hiện tượng đời sống gợi ra từ cuốn sách đã đọc, và tự đánh giá theo bảng kiểm.

HS viết bản nháp đoạn mở và đoạn thân trong 12 phút trên lớp dựa trên dàn ý của mình. Sau đó cặp đôi đọc chéo và đối chiếu bảng kiểm bốn tiêu chí: đúng yêu cầu kiểu bài; có chi tiết cụ thể và ví dụ đời sống; có bố cục và liên kết rõ; có giới hạn liên hệ và cách nhìn riêng có căn cứ. Bài hoàn chỉnh (khoảng ba đoạn) được hoàn thiện ở nhà và nộp vào tiết sau.

Bản nháp có đủ ba phần: mở nêu vấn đề đời sống gợi từ sách; thân gồm ít nhất hai lí lẽ, mỗi lí lẽ có một ví dụ đời sống hoặc chi tiết trong sách; kết nêu ý kiến và cách vận dụng, có giới hạn liên hệ. Bài nộp đáp ứng bảng kiểm bốn tiêu chí, có ghi chú phân biệt rõ thông tin từ sách với suy luận riêng.