Giáo án Tri thức ngữ văn

HS nhận ra giới thiệu sách không chỉ kể tên bìa và khen hay mà cần có nguồn, tác giả, kiểu sách, nội dung chính và một nhận xét có bằng chứng.

GV đặt câu hỏi: “Khi giới thiệu một cuốn sách cho bạn, em thường nói những gì?”. HS suy nghĩ 1 phút, sau đó vài HS trả lời nhanh. GV ghi các ý lên bảng và so sánh với mục Đặc điểm của đọc sách và nghị luận văn học trong sách giáo khoa.

HS nêu được: Giới thiệu sách cần có tên sách, tác giả, kiểu sách và nội dung chính; đặc biệt cần một nhận xét có bằng chứng, không chỉ nói “sách hay”. Đây là tiền đề cho bài học về nhận xét văn học.

HS nêu và giải thích được ba thuật ngữ: nhận xét văn học, dẫn chứng, sản phẩm đọc; hiểu nghị luận văn học giải thích vì sao một hình ảnh, nhân vật hoặc cách viết có ý nghĩa.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1, đọc mục Đặc điểm của đọc sách và nghị luận văn học trong sách giáo khoa, điền bảng ba cột: thuật ngữ, nghĩa, ví dụ của em. GV đặt câu hỏi: “Nghị luận văn học khác giới thiệu sách thông thường ở điểm nào?” và “Chi tiết nào trong văn bản có thể làm dẫn chứng cho một nhận xét?”.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành với nội dung: Nhận xét văn học là ý kiến về đặc điểm, nội dung hoặc giá trị tác phẩm. Dẫn chứng là chi tiết, tình huống hoặc ngôn ngữ được dùng làm căn cứ. Sản phẩm đọc là hình thức thể hiện hiểu biết và cách đọc bằng lời, hình hoặc biểu diễn. Nghị luận văn học giải thích vì sao một hình ảnh, nhân vật hoặc cách viết có ý nghĩa; nhận xét phải có bằng chứng, không chỉ là cảm xúc.

HS phân tích được mẫu gốc: chỉ ra nhận xét, dẫn chứng và phần phân tích; hiểu cách đọc trọn vẹn, ghi mốc, thừa nhận giới hạn khi chưa đọc hết và phân biệt thông tin văn bản với suy luận riêng.

HS đọc mẫu gốc: “Tôi thích truyện Thạch Sanh vì chiến thắng cuối không chỉ là đánh bại. Đàn thần nói oan khuất, niêu cơm mở đường chia sẻ. Hai chi tiết làm lòng nhân hậu có hành động cụ thể.” Nhiệm vụ: quan sát sơ đồ dẫn chứng và diễn giải về Thạch Sanh; trả lời các câu hỏi: (1) Nhận xét của người viết là gì? (2) Dẫn chứng là gì? (3) Phần phân tích nêu điều gì? (4) Vì sao đây không phải chỉ là liệt kê chi tiết?

Nhận xét: chiến thắng cuối của Thạch Sanh gắn với lòng nhân hậu, không chỉ là đánh bại. Dẫn chứng: chi tiết đàn thần nói oan khuất và chi tiết niêu cơm mở đường chia sẻ. Phân tích: mỗi vật giúp làm rõ lòng nhân hậu qua hành động cụ thể. Đây không phải liệt kê chi tiết hay chép lời khen vì người viết giải thích tác dụng của từng chi tiết. Khi chưa đọc hết tác phẩm, người đọc cần nêu rõ giới hạn của mình; phần nhận xét phải tách bạch giữa điều văn bản nói và suy luận riêng.

HS vận dụng kiến thức để chọn đúng nhận định, nhận diện dẫn chứng, đánh giá cách đọc và sắp xếp quy trình đọc có căn cứ.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp, sau đó đối chiếu đáp án và có thể kiểm tra thêm với bài tập tương tác trên trang NeoEdu. Nội dung bài tập: câu 2 (chọn nhận định đúng), câu 3 (tìm dẫn chứng trong mẫu), câu 4 (nối thuật ngữ với nghĩa), câu 5 (đánh giá cách đọc), câu 6 (sắp xếp quy trình đọc), câu 7 (xác định thuật ngữ theo định nghĩa).

Đáp án: Câu 2: C (Nhận xét sách cần dẫn chứng và phân tích). Câu 3: B (Đàn thần và niêu cơm là dẫn chứng cụ thể). Câu 4: Nhận xét văn học – ý kiến về đặc điểm, nội dung hoặc giá trị tác phẩm; Dẫn chứng – chi tiết, tình huống hoặc ngôn ngữ được dùng làm căn cứ; Sản phẩm đọc – hình thức thể hiện hiểu biết và cách đọc bằng lời, hình hoặc biểu diễn. Câu 5: a) Đúng; b) Sai (người nói trong tác phẩm không nhất thiết đồng nhất với tác giả); c) Đúng. Câu 6: Xác định kiểu văn bản và tình huống → Tìm chi tiết hoặc ý chính → Giải thích quan hệ và tác dụng → Đối chiếu, điều chỉnh nhận xét. Câu 7: Nhận xét văn học.

HS vận dụng quy trình đọc có căn cứ để viết 3 đến 5 câu giới thiệu một cuốn sách hoặc truyện em yêu, có nhận xét, dẫn chứng và phần giải thích.

GV yêu cầu HS viết 3 đến 5 câu theo kiểu vừa học, dùng tình huống riêng (không chép lại mẫu gốc). Đoạn viết phải có: một nhận xét; một dẫn chứng cụ thể; một câu giải thích tác dụng của dẫn chứng; nếu HS chưa đọc hết tác phẩm thì ghi rõ giới hạn đó. Sau đó HS đổi bài với bạn cùng bàn, chỉ ra một dấu hiệu của nghị luận văn học trong bài của bạn.

Đoạn 3 đến 5 câu có đủ: nhận xét (ví dụ về đặc điểm hoặc giá trị của tác phẩm); dẫn chứng là chi tiết hoặc lời văn cụ thể; giải thích nêu tác dụng; người viết tự chỉ ra một đặc điểm đã dùng, ví dụ: “Dẫn chứng là chi tiết ...; phần giải thích là ...”. Bài tập đối chiếu với mẫu gốc để kiểm tra tính đúng kiểu.