Giáo án Củng cố, mở rộng

Huy động trải nghiệm của HS về ứng xử với bạn bè và dẫn dắt vào nội dung trách nhiệm trong hai văn bản đã học.

HS trả lời nhanh câu hỏi: “Khi trêu đùa một bạn, em đã bao giờ nhận ra mình làm bạn buồn? Em đã làm gì sau đó?” HS ghi ra một câu trả lời ngắn vào vở.

Khoảng 2 đến 3 câu của mỗi HS nêu một hành động trong quan hệ bạn bè và cách xử lí hậu quả. Từ đó HS nhận ra: trách nhiệm không chỉ là nhận lỗi mà còn là sửa sai và quan tâm đến người bị ảnh hưởng.

HS hệ thống hoá và so sánh cách hai văn bản thể hiện trách nhiệm với bạn, dựa trên chi tiết cụ thể.

HS làm việc theo nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhóm trả lời các câu hỏi: (1) Trong Bài học đường đời đầu tiên, Dế Mèn có những hành động nào đối với Dế Choắt? (2) Sự việc đã buộc Mèn đối diện với hậu quả như thế nào? (3) Trong Nếu cậu muốn có một người bạn…, hoàng tử hiểu trách nhiệm với bông hồng qua chi tiết nào? (4) Hai văn bản giống và khác nhau ở điểm nào về cách thể hiện trách nhiệm? Mỗi nhóm ghi kết quả vào phần trung tâm khăn trải bàn.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh, gồm các ý chính:

• Bài học đường đời đầu tiên: Mèn trêu chị Cốc, để Choắt bị đánh; Mèn trốn vào hang; sau khi Choắt mất, Mèn đau xót và tự nhận lỗi. Trách nhiệm được thể hiện qua quá trình Mèn tự nhìn lại mình.
• Nếu cậu muốn có một người bạn…: Hoàng tử hiểu bông hồng quan trọng vì thời gian và sự chăm sóc đã trao cho nó. Trách nhiệm gắn với tình bạn và sự gắn bó lâu dài.
• Giống nhau: đều cho thấy hành động của mỗi người có hậu quả với người khác; đều nhấn mạnh trách nhiệm.
• Khác nhau: một bên là bài học từ sai lầm và hậu quả; một bên là trách nhiệm đi cùng sự quan tâm, chăm sóc.

HS hệ thống hoá kiến thức về từ đơn, từ phức, nghĩa từ, so sánh và nhân hóa, nhận ra tác dụng của chúng trong ba văn bản.

HS vẽ sơ đồ tư duy có ba nhánh: (1) Từ đơn và từ phức; (2) Nghĩa của từ; (3) So sánh và nhân hóa. Mỗi nhánh ghi ít nhất một ví dụ lấy từ văn bản đã học. Với biện pháp tu từ, HS nêu tác dụng; ví dụ GV gợi ý: “Tại sao tác giả để Dế Mèn gọi Choắt là bạn?”, “Vì sao cáo được miêu tả như biết trò chuyện với hoàng tử?”

Sơ đồ tư duy gồm các ý chính:

• Từ đơn: một tiếng có nghĩa (ví dụ: “bạn”, “hang”).
• Từ phức: gồm hai tiếng trở lên (ví dụ: “bạn bè”, “hoa hồng” hoặc “trách nhiệm”).
• Nghĩa của từ: cần đặt trong ngữ cảnh; “bạn” trong bài thơ là lời gọi thân mật, không chỉ là chỉ người cùng lứa.
• So sánh: làm rõ đặc điểm của sự vật bằng sự vật khác quen thuộc.
• Nhân hóa: gọi con vật, cây cỏ bằng từ dành cho người, làm cho lời kể gần gũi và sinh động.
  Kết luận: mỗi biện pháp cần có ví dụ và tác dụng cụ thể.

HS trình bày kết quả đọc mở rộng bằng phiếu có nguồn, bằng chứng và nhận xét riêng; biết giải thích vì sao chọn chi tiết đó.

HS làm việc theo cặp đôi, chia sẻ phiếu đọc mở rộng đã lập ở nhà theo Phiếu đọc mở rộng (Phiếu học tập số 2). Mỗi HS nêu tên văn bản, tác giả hoặc nguồn, kiểu văn bản, hai bằng chứng, một nhận xét riêng và giải thích vì sao chi tiết đó quan trọng. Bạn cùng cặp đặt câu hỏi phản biện: “Nhận xét của bạn dựa vào chi tiết nào?”

Mỗi HS có phiếu đọc mở rộng đầy đủ các mục. Nhận xét riêng phải gắn với chi tiết và tác dụng, không chỉ nhắc lại cốt truyện hoặc nêu bài học chung chung; ví dụ đúng: “Chi tiết hoa hồng được chăm sóc hằng ngày cho thấy trách nhiệm đi cùng tình cảm.”

Củng cố kiến thức về nhân vật, chi tiết và thái độ người nói qua các câu hỏi bài tập đã cho; rèn kĩ năng trả lời đúng theo ngữ liệu.

HS làm bài tập 2, 3, 4, 6, 7, 8, 10 trong SGK (Hình thức: trắc nghiệm và trả lời ngắn). Sau đó HS truy cập bài tập tương tác trên NeoEdu (nếu có) để kiểm tra lại. Câu 4 và câu 8 yêu cầu trả lời ngắn bằng lời của mình, dựa vào ngữ liệu.

Đáp án:

• Câu 2: B (Dế Mèn)
• Câu 3: C (Trốn vào hang sâu)
• Câu 4: Dế Choắt (ý đúng theo ngữ liệu; chấp nhận cách diễn đạt tương đương)
• Câu 6: A (Cáo)
• Câu 7: B (Thời gian làm quen và tin cậy)
• Câu 8: Mái tóc hoàng tử (chấp nhận cách diễn đạt tương đương)
• Câu 10: C (Phản đối bắt nạt)
  Chấm: câu trắc nghiệm đúng 1 điểm; câu trả lời ngắn đúng ý 0,75 điểm, diễn đạt rõ 0,25 điểm.

HS nhận biết được câu nào là thông tin có trong văn bản, câu nào là suy luận của người đọc, qua ba văn bản đã học.

HS làm việc theo nhóm 3 (kĩ thuật mảnh ghép hoặc trò chơi “Thẻ đúng – sai”). GV phát các thẻ câu, nhóm phân loại vào hai cột: “Thông tin trong văn bản” và “Suy luận riêng”. Các thẻ gồm: (a) Dế Mèn trốn vào hang sâu sau khi trêu chị Cốc. (b) Việc trốn vào hang cho thấy khoe khoang không đồng nghĩa với dám chịu hậu quả. (c) Hoàng tử gặp cáo khi đang buồn và cô đơn. (d) Hoàng tử quý bông hồng vì mình đã chăm sóc nó, nên bông hồng ấy đặc biệt. (e) Bài thơ Bắt nạt phản đối việc bắt nạt người yếu. (f) Bài thơ Bắt nạt chắc chắn làm mọi người thay đổi hành vi.

Phân loại đúng:

• Thông tin trong văn bản: (a), (c), (e).
• Suy luận riêng: (b), (d), (f).
  Lưu ý: (d) có thể là suy luận về ý nghĩa của chi tiết; (f) là suy luận về tác động của bài thơ, văn bản không khẳng định điều này. Nhóm cần nêu lí do cho mỗi thẻ.

HS vận dụng kiến thức về trách nhiệm, nhận xét có dẫn chứng và phân biệt thông tin với suy luận để viết đoạn văn ngắn về một tình huống ứng xử với bạn trong đời sống.

HS viết đoạn văn khoảng 6 đến 8 câu, nhận xét về một tình huống ứng xử với bạn (ví dụ: nhìn bạn bị trêu chọc trong lớp, em nên làm gì). Đoạn văn cần có một câu nêu ý kiến, hai bằng chứng lấy từ văn bản đã học hoặc từ tình huống thực tế, và một câu nêu suy luận riêng. Có thể làm ở lớp 5 phút, hoàn thiện ở nhà.

Đoạn văn hoàn chỉnh gồm: câu nêu ý kiến (ví dụ: “Trách nhiệm với bạn không chỉ là xin lỗi mà còn là ngừng hành vi gây tổn thương.”); hai bằng chứng cụ thể (một từ Bài học đường đời đầu tiên, một từ Bắt nạt hoặc tình huống thực tế); một câu suy luận riêng được ghi rõ là ý kiến của người viết. Đoạn văn sử dụng ít nhất một biện pháp so sánh hoặc nhân hóa để làm rõ ý.