Giáo án Bài học đường đời đầu tiên

Tạo tâm thế học tập; giúp HS nhận diện vấn đề trung tâm của bài là trách nhiệm đối với hành động của mình khi đùa nghịch.

GV chiếu tình huống: “Giờ ra chơi, Minh giật mũ của Tuấn rồi chạy đi. Tuấn vấp ngã, trầy tay. Minh nói: ‘Mình chỉ đùa thôi mà!’”. HS trả lời hai câu hỏi: (1) Lời “chỉ đùa” có làm thay đổi trách nhiệm của Minh không? (2) Theo em, người gây trò đùa cần làm gì khi bạn bị thương?

HS nêu được ý: trò đùa vẫn có thể gây hậu quả thật cho người khác; người gây ra việc cần nhận trách nhiệm và không thể chỉ dựa vào lời “chỉ đùa”. Câu trả lời dự kiến: “Minh vẫn phải chịu trách nhiệm vì bạn bị thương do việc Minh làm.” Câu trả lời dự kiến cho câu (2): “Minh cần xin lỗi, hỏi thăm bạn và giúp bạn xử lí vết thương.” GV ghi tên đề bài lên bảng: Bài học đường đời đầu tiên.

HS nêu được đặc điểm của Dế Mèn qua lược thuật và giải thích được mối liên hệ giữa sức khỏe với cách sống đúng.

HS đọc lược thuật trong SGK (hoặc chiếu lên bảng) và hoàn thành phần 1 của Phiếu học tập số 1. GV đặt câu hỏi: (1) Dế Mèn có đặc điểm gì về thể chất và tính cách? (2) Mèn đối xử với Dế Choắt thế nào? (3) Vì sao có thể nói “cơ thể khỏe không tự tạo nên cách sống đúng”? Làm việc theo cặp đôi.

Đáp án tham khảo cho Phiếu học tập số 1, phần 1:

• Dế Mèn khỏe mạnh nhưng tự mãn.
• Mèn chê Dế Choắt yếu ớt và không giúp bạn sửa chỗ ở.
• Giải thích: sức khỏe chỉ là điều kiện; Mèn tự tin về bản thân nhưng thiếu sự thấu hiểu và quan tâm đến bạn, nên cách sống của Mèn chưa đúng.
  Kết luận HS rút ra: Sức mạnh thể chất không đồng nghĩa với việc biết sống có trách nhiệm và tôn trọng người khác.

HS giải thích được quan hệ nguyên nhân – kết quả giữa trò đùa của Mèn và hậu quả đối với Choắt; nhận ra trách nhiệm không thể xóa bằng lời “chỉ đùa”.

Nhóm 4 HS sắp xếp các sự việc trong lược thuật thành sơ đồ chuỗi nguyên nhân – kết quả (phần 2 của Phiếu học tập số 1). Các sự việc gợi ý: Mèn khoe gan và trêu chị Cốc; Mèn trốn vào hang sâu; Chị Cốc tưởng Choắt gây chuyện; Choắt bị đánh thương nặng. GV đặt câu hỏi: (1) Vì sao người yếu thế lại chịu hại? (2) Việc Mèn trốn đi có ý nghĩa gì với trách nhiệm của Mèn?

Sơ đồ đúng: Mèn khoe gan, trêu chị Cốc → Mèn trốn vào hang sâu → Chị Cốc tưởng Choắt gây chuyện → Choắt bị đánh thương nặng.
Đáp án câu (1): Mèn là người gây trò trêu nhưng không đứng ra chịu, nên Choắt – người yếu thế – phải chịu hậu quả.
Đáp án câu (2): Việc trốn đi cho thấy lòng can đảm khoe khoang không đồng nghĩa với việc dám chịu hậu quả.
Kết luận HS rút ra: Trách nhiệm không thể được xóa bằng lời “chỉ đùa”.

HS nhận ra bước chuyển của Mèn từ khoe khoang sang tự nhìn lại lỗi của mình, và hiểu hối hận cần đi cùng hành động thay đổi.

Theo kĩ thuật khăn trải bàn, mỗi nhóm 4 HS viết vào ô trước mặt mình ý kiến về các chi tiết: (1) Lời khuyên của Choắt khi sắp mất; (2) Việc Mèn chôn bạn và suy nghĩ về lỗi của mình. Sau đó nhóm thống nhất ý chung ở ô giữa. GV đặt câu hỏi: Vì sao lời khuyên không trả thù của Choắt lại khiến Mèn xấu hổ? Hối hận có đủ để thay đổi không?

Ý chung của nhóm dự kiến:

• Lời khuyên bỏ thói hung hăng của Choắt không phải là trả thù, nên Mèn càng thấy mình có lỗi và xấu hổ.
• Mèn chôn bạn và suy nghĩ về lỗi của mình là bước chuyển từ khoe mình sang tự xét.
• Hối hận là khởi đầu, nhưng cần đi cùng hành động thay đổi (không thể làm Choắt sống lại, chỉ có thể sửa đổi cách sống sau này).
  Kết luận HS rút ra: Sự thay đổi thật sự của Mèn bắt đầu từ việc nhìn nhận lỗi và sửa mình.

HS vận dụng kiến thức đã học để trả lời đúng câu hỏi về nhân vật, sự việc và cách hiểu chi tiết; phân biệt được thông tin và suy luận.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm các câu sau (có thể dùng bài tương tác trên NeoEdu để tự kiểm tra):

• Câu 1: Ai kể lại trải nghiệm? A. Dế Mèn; B. Dế Choắt; C. Chị Cốc.
• Câu 2: Mèn làm gì sau khi trêu Cốc? A. Đi tìm Choắt; B. Trốn vào hang sâu; C. Đứng ra nhận lỗi ngay.
• Câu 3: Ai chịu thương tích nặng? Trả lời ngắn bằng lời của em.
• Câu 4: Choắt phản ứng cuối cùng thế nào? A. Đòi trả thù; B. Khen trò đùa; C. Khuyên Mèn bỏ hung hăng.
• Câu 5: Xác định đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Mèn trêu Cốc nhưng Choắt lại chịu hậu quả. b) Mèn chỉ cần hối hận là có thể xóa hết hậu quả đã gây ra.
• Câu 6: Nối chi tiết với cách hiểu phù hợp: Trò trêu rồi trốn; Lời khuyên của Choắt; Mèn chôn bạn.

Đáp án:

• Câu 1: A. Dế Mèn.
• Câu 2: B. Trốn vào hang sâu.
• Câu 3: Dế Choắt (1 điểm: nêu đúng ý 0,75; diễn đạt rõ 0,25).
• Câu 4: C. Khuyên Mèn bỏ hung hăng.
• Câu 5: a) Đ; b) S. Vì hậu quả rơi vào Choắt; việc chôn bạn và suy nghĩ là bước nhận lỗi, không thể làm Choắt sống lại.
• Câu 6: Trò trêu rồi trốn – Thiếu trách nhiệm; Lời khuyên của Choắt – Bao dung và cảnh tỉnh; Mèn chôn bạn – Hối hận và tự nhìn lại.
  Kết luận: Các đáp án đi từ bằng chứng trong lược thuật đến cách diễn giải, không suy đoán ngoài ngữ liệu.

HS vận dụng bài học về trách nhiệm để đề xuất cách ứng xử cụ thể khi đùa nghịch làm bạn sợ hãi; viết nhận xét có dẫn chứng về văn bản.

HS đọc tình huống: “Một nhóm bạn trêu đùa, làm một bạn sợ hãi rồi bảo ‘chỉ đùa’ thôi.” HS đề xuất ít nhất ba việc cần làm để nhận trách nhiệm cụ thể, không chỉ nói xin lỗi. Sau đó HS viết 5–7 câu nhận xét về một nét đáng chú ý của văn bản, có chi tiết minh chứng (việc làm này là bài tập về nhà, Phiếu học tập số 2, câu 7 nếu cần).

Đề xuất tham khảo: dừng trò đùa ngay; kiểm tra xem bạn bị hại có cần giúp đỡ không; nhận đúng hành động của mình và sửa hậu quả trong khả năng; nếu có nguy hiểm cần báo người lớn; không đổ lỗi cho bạn vì “không biết đùa”.
Tiêu chí chấm nhận xét (2 điểm): nhận xét đúng, trọng tâm (0,5); chi tiết chính xác (0,5); giải thích nội dung hoặc hình thức (0,75); diễn đạt (0,25).
Kết luận HS rút ra: Nhận trách nhiệm là hành động cụ thể, không chỉ là lời nói.