Giáo án Thực hành tiếng Việt (trang 20)

Kích hoạt kiến thức nền về tiếng và từ; nhận ra số tiếng chưa đủ để xác định một nhóm tiếng là từ.

HS quan sát bảng phụ gồm các nhóm tiếng: mưa, học sinh, sách vở, bàn ghế. HS trả lời câu hỏi: “Nhóm nào có một tiếng? Nhóm nào có hai tiếng? Có phải nhóm nào có hai tiếng cũng là một từ không?”

HS nhận ra: mưa có một tiếng; học sinh, sách vở, bàn ghế có hai tiếng. Tuy nhiên “học sinh” là một từ, còn “bàn ghế” cũng là một từ; nên số tiếng chưa đủ để kết luận đâu là từ, từ đó dẫn vào bài học.

Phân biệt được từ đơn, từ ghép và từ láy dựa trên số tiếng và quan hệ giữa các tiếng; nêu được khái niệm của từng loại.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1, phân loại các từ: mưa, bàn, tủ sách, quần áo, lấp lánh, rì rào, sách vở, long lanh. Nhiệm vụ: (1) Điền từ vào cột đúng loại; (2) Với mỗi từ phức, giải thích vì sao tiếng trong từ ghép có quan hệ nghĩa, còn tiếng trong từ láy có quan hệ láy âm; (3) Rút ra khái niệm từ đơn và từ phức.

Kết quả trên Phiếu học tập số 1:

• Từ đơn: mưa, bàn.
• Từ ghép: tủ sách, quần áo, sách vở (các tiếng ghép nghĩa với nhau).
• Từ láy: lấp lánh, rì rào, long lanh (các tiếng lặp lại âm đầu hoặc vần, có quan hệ láy âm).
  Kiến thức HS rút ra: Từ đơn gồm một tiếng; từ phức gồm hai tiếng trở lên. Từ ghép kết hợp các tiếng có quan hệ về nghĩa. Từ láy có quan hệ láy âm.

Giải thích được nghĩa từ theo ngữ cảnh; nêu được cấu tạo và tác dụng của phép so sánh; phân biệt điều văn bản nói với suy luận riêng của người đọc.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2, phân tích câu “Sân trường như một chiếc hộp đầy tiếng cười”. Nhiệm vụ: (1) Chỉ ra hai đối tượng được đặt cạnh nhau và từ chỉ so sánh; (2) Tìm nét tương đồng giữa sân trường và chiếc hộp; (3) Chỉ ra điều văn bản nói và điều là suy luận riêng: vì sao không hiểu sân trường thật biến thành hộp?

Kết quả trên Phiếu học tập số 2:

• Hai đối tượng: sân trường (được so sánh) và chiếc hộp (vật dùng để so sánh); từ chỉ so sánh: như.
• Nét tương đồng: đều là nơi chứa đựng nhiều thứ bên trong, nên sân trường được ví với hộp đầy ắp tiếng cười.
• Tác dụng: nhấn mạnh không khí đầy ắp, vui vẻ, sôi động của sân trường.
• Phân biệt: điều văn bản nói là sân trường có nhiều tiếng cười; cách hiểu “sân thật biến thành hộp” là không đúng, đó chỉ là cách hình dung sáng tạo của người viết, không phải thông tin đo đếm được.
  Kiến thức HS rút ra: So sánh đặt hai đối tượng cạnh nhau nhờ nét tương đồng, thường có “như”, “tựa”; nghĩa của từ cần hiểu theo ngữ cảnh.

Củng cố nhận diện từ đơn, từ ghép, từ láy và phép so sánh; tự kiểm tra kết quả và sửa lỗi.

HS làm nhanh các bài tập sau (có thể làm trên giấy nháp hoặc tương tác trên NeoEdu):

1. Từ nào là từ đơn? A. bàn ghế; B. lấp lánh; C. học sinh; D. bàn.
2. Từ nào là từ láy? A. rì rào; B. cây bút; C. quần áo; D. tủ sách.
3. Nối kiểu cấu tạo: mưa; sách vở; long lanh với các kiểu: từ đơn, từ ghép, từ láy.
4. “Dòng người như dải lụa” dùng biện pháp gì? A. Nhân hóa; B. So sánh; C. Liệt kê số liệu; D. Đối thoại.
5. Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Mọi nhóm hai tiếng đều là từ láy; b) Từ ghép có quan hệ về nghĩa; c) So sánh cần nét tương đồng.
6. Trong “tiếng suối rì rào”, từ láy là gì?

Đáp án:

1. D. Bàn gồm một tiếng.
2. A. Rì rào có sự lặp âm đầu r.
3. mưa – từ đơn (một tiếng); sách vở – từ ghép (ghép nghĩa); long lanh – từ láy (láy âm đầu).
4. B. So sánh, vì có đối chiếu dòng người và dải lụa bằng “như”.
5. a) S: không phải mọi nhóm hai tiếng đều là từ láy, còn có từ ghép và cụm từ. b) Đ: từ ghép có quan hệ về nghĩa giữa các tiếng. c) Đ: so sánh cần nét tương đồng giữa hai đối tượng.
6. rì rào, gợi âm thanh nhỏ, liên tục.
   Kiến thức HS củng cố: phân biệt từ theo số tiếng và quan hệ giữa các tiếng, nhận diện so sánh có nét tương đồng.

Vận dụng từ láy và so sánh để viết câu tả cảnh thực tế, giải thích được lựa chọn của bản thân.

HS viết hai câu tả mưa: một câu có từ láy, một câu có so sánh. Sau đó, mỗi HS giải thích ngắn gọn nghĩa hoặc tác dụng của từ láy và hình ảnh so sánh đã chọn. Bài tập có thể hoàn thiện ở nhà.

Sản phẩm mẫu:

• Câu có từ láy: Mưa rơi lộp độp trên mái hiên. (Lộp độp gợi tiếng giọt mưa rơi xuống.)
• Câu có so sánh: Dòng nước chảy trên mặt đường sáng như sợi chỉ. (Sợi chỉ gợi nét mảnh và liên tục của dòng nước.)
  HS đạt yêu cầu khi viết đúng hai câu, chỉ rõ từ láy hoặc từ “như”, và giải thích được tác dụng bằng một câu.