Giáo án Tri thức ngữ văn

Kích hoạt trải nghiệm của HS về việc đối xử với bạn bè; dẫn dắt HS vào ngữ liệu về chú sẻ và nhận ra nhân vật trong truyện có thể là loài vật biết nghĩ như người.

GV yêu cầu HS nhớ lại một tình huống mình hoặc bạn từng giữ phần cho riêng mình rồi sau đó thấy áy náy. HS suy nghĩ 1 phút, chia sẻ với bạn cùng bàn trong 1 phút. Sau đó GV đặt câu hỏi: “Nếu con vật trong truyện biết nghĩ và có cảm xúc như người thì nó sẽ có những hành động nào giống chúng ta?”

Mỗi HS nêu được ít nhất một tình huống thực tế và một hành động của con vật có thể giống con người (ví dụ: biết ngượng, biết xin lỗi). GV ghi nhanh các ý lên bảng để dẫn vào bài “truyện đồng thoại”.

HS nêu được đặc điểm nhận diện truyện đồng thoại; giải thích được cốt truyện là chuỗi sự việc có quan hệ và nhân vật được thể hiện qua ngoại hình, hành động, lời nói, suy nghĩ.

HS đọc ngữ liệu gốc: “Tôi là chú sẻ ở sân trường. Một sáng, tôi giấu hạt kê của bạn vì sợ thiếu phần mình. Khi bạn đi tìm, tôi thấy ngượng, bèn mang hạt trả và xin lỗi. Bạn rủ tôi cùng tìm thêm hạt dưới gốc cây. Chúng tôi cùng đi tìm.” HS làm Phiếu học tập số 1 theo cặp, trả lời ba câu hỏi: (1) Nhân vật nào được nhân hóa? Chỉ ra dấu hiệu biết nói, suy nghĩ, có tính cách như người. (2) Liệt kê các sự việc theo thứ tự và chỉ ra quan hệ nguyên nhân – kết quả giữa chúng. (3) Dựa vào khái niệm truyện đồng thoại, nêu đặc điểm nhận diện và giải thích vì sao ngữ liệu là truyện đồng thoại.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, gồm: nhân vật là chú sẻ (loài vật được nhân hóa) với dấu hiệu biết ngượng, biết trả hạt và xin lỗi; chuỗi sự việc: sẻ giấu hạt → bạn đi tìm → sẻ ngượng, trả hạt và xin lỗi → hai bạn cùng tìm thêm hạt; kết luận: đây là truyện đồng thoại vì nhân vật là loài vật biết suy nghĩ, có cảm xúc và tính cách như người nhưng vẫn là chú sẻ ở sân trường. Khái niệm được ghi vào vở: truyện đồng thoại thường có nhân vật là loài vật hoặc đồ vật được nhân hóa.

HS phân biệt được người kể chuyện với tác giả, lời người kể với lời nhân vật; nhận biết ngôi kể thứ nhất xưng “tôi” với điểm nhìn và giới hạn hiểu biết; biết phân biệt thông tin của văn bản với suy luận riêng.

GV đặt câu hỏi dẫn dắt: (1) Ai là người kể trong ngữ liệu? Người kể có phải là tác giả không? (2) Người kể xưng “tôi” có tham gia sự việc hay chỉ quan sát? Chỉ ra chi tiết chứng minh. (3) Phân biệt lời người kể và lời nhân vật trong ngữ liệu (nếu có). (4) Câu nào là thông tin của văn bản, câu nào là suy luận của người đọc? HS thực hiện trên Phiếu học tập số 2 với hai nhiệm vụ: điền bảng so sánh “Thông tin văn bản” và “Suy luận riêng” và trả lời câu hỏi về ngôi kể.

Phiếu học tập số 2 hoàn thành, gồm: người kể là một nhân vật hư cấu xưng “tôi” (chú sẻ), không đồng nhất với tác giả; người kể tham gia trực tiếp vào việc giấu và trả hạt, có điểm nhìn bên trong và biết được cảm xúc ngượng của mình; thông tin văn bản: sẻ giấu hạt, sẻ ngượng, trả hạt và xin lỗi, hai bạn cùng tìm thêm hạt; suy luận riêng (cần ghi là nhận định của người đọc): “Sẻ đã biết hối lỗi và thay đổi.” Ghi nhớ: ngôi kể thứ nhất giúp người đọc biết suy nghĩ bên trong của người kể, nhưng người kể có giới hạn hiểu biết.

HS vận dụng khái niệm để trả lời trắc nghiệm, nối khái niệm, đánh giá đúng sai và nhận xét sự thay đổi của nhân vật có dẫn chứng.

GV chiếu lần lượt các câu hỏi sau, HS làm cá nhân rồi kiểm tra theo cặp: (1) Nhân vật chính trong ngữ liệu là ai? A. Một chú sẻ; B. Người gác trường; C. Một học sinh; D. Tác giả. (2) Ngôi kể là: A. Thứ ba; B. Thứ nhất; C. Thứ hai; D. Không xác định. (3) Dấu hiệu nhân hóa rõ nhất là: A. Có sân trường; B. Có hạt kê; C. Sẻ thấy ngượng và xin lỗi; D. Có gốc cây. (4) Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Tác giả thật là chú sẻ; b) Người kể tham gia sự việc; c) Truyện gợi suy nghĩ về cách đối xử với bạn. (5) Từ hành động trả hạt, nhận xét sự thay đổi của sẻ, nêu ít nhất 2 ý có dẫn chứng.

Đáp án: (1) A – Một chú sẻ (người xưng “tôi” tự giới thiệu là chú sẻ). (2) B – Thứ nhất (có “tôi” tham gia việc giấu và trả hạt). (3) C – Sẻ thấy ngượng và xin lỗi (cảm xúc đạo đức và lời xin lỗi như người). (4) a) S; b) Đ; c) Đ (người kể là nhân vật hư cấu, không phải tác giả). (5) Gợi ý 2 ý: sẻ nhận lỗi, chuyển từ ích kỉ sang biết quan tâm; ban đầu giấu hạt, về sau trả và xin lỗi; sự ngượng ngùng cho thấy sẻ tự nhận ra sai lầm của mình.

HS vận dụng kiến thức về ngôi kể và quan hệ nguyên nhân – kết quả để viết lại một đoạn truyện đồng thoại; liên hệ với cách đối xử với bạn bè trong thực tế.

HS viết 3 câu kể lại cùng sự việc bằng ngôi thứ ba, giữ nguyên quan hệ nguyên nhân – kết quả. Yêu cầu: đổi ngôi nhất quán và đủ các sự việc giấu, trả, hòa giải. Về nhà, HS viết thêm 3–5 câu nêu một việc làm cụ thể để thể hiện sự sẻ chia với bạn trong lớp.

Đoạn viết mẫu: “Chú sẻ giấu hạt kê của bạn vì sợ thiếu phần mình. Khi thấy bạn đi tìm hạt trong lo lắng, chú ngượng ngùng, mang hạt trả và xin lỗi. Hai bạn cùng tìm thêm thức ăn dưới gốc cây.” Đoạn viết có đúng ngôi thứ ba, giữ được hai sự việc giấu – trả và quan hệ nguyên nhân – kết quả là đạt yêu cầu.