Giáo án Bài 16. Các cấu trúc điều khiển

HS nhớ lại cách máy thực hiện lệnh theo thứ tự và nhận ra nhu cầu về rẽ nhánh và lặp trong thực tế.

GV phát thẻ lệnh cho từng nhóm: “Tiến 1 bước”, “Rẽ phải”, “Lặp lại 3 lần”, “Nếu có vật cản thì rẽ, nếu không thì tiến”. HS sắp xếp thẻ để “người máy” đi từ đầu lớp đến bảng. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Nếu đổi thứ tự hai thẻ đầu, kết quả có giống không? (2) Khi nào người máy cần đến lệnh “lặp lại”? (3) Khi nào cần lệnh “nếu … thì …”?

Dự kiến HS trả lời: (1) Không giống, vì máy làm theo thứ tự từ trên xuống nên đổi thứ tự sẽ đổi đường đi. (2) Khi cần làm lại cùng một việc nhiều lần, ví dụ tiến 3 bước giống nhau. (3) Khi việc cần làm phụ thuộc vào tình huống, ví dụ gặp vật cản thì rẽ, không có thì đi thẳng. Kết luận nhóm: Máy làm việc theo thứ tự, và có thể chọn việc hoặc lặp việc theo điều kiện.

HS nêu được cấu trúc tuần tự và rẽ nhánh, giải thích vai trò của điều kiện và xây dựng được khối “nếu … thì … nếu không …” trong Scratch.

HS xem ví dụ trên trang bài học NeoEdu và mở Scratch. Nhiệm vụ: (1) Viết dãy bước tuần tự để nhân vật nói “Xin chào” rồi “Tạm biệt”. (2) Dùng khối “nếu … thì … nếu không …” để nhân vật nói “Đủ” khi biến s lớn hơn 5, nói “Chưa đủ” khi không. Câu hỏi GV đặt ra: (a) Vì sao hai lệnh nói phải nằm trong cùng một nhánh tuần tự? (b) Điều kiện “s > 5” được kiểm tra khi nào? (c) Nếu s bằng 5 thì nhánh nào được chọn?

Kết quả HS cần đạt: Nêu được tuần tự là làm các bước theo thứ tự từ trên xuống. Nêu được rẽ nhánh là chọn một trong hai việc theo điều kiện. Dự kiến câu trả lời: (a) Vì hai lệnh nói phải chạy theo thứ tự, “Xin chào” trước rồi mới “Tạm biệt”. (b) Điều kiện được kiểm tra tại đúng vị trí khối trong chương trình, sau khi các lệnh trước đã chạy xong. (c) Nếu s bằng 5 thì điều kiện “s > 5” sai nên nhánh “nếu không” được chọn và nói “Chưa đủ”. Kiến thức HS rút ra: Tuần tự – làm theo thứ tự; Rẽ nhánh – chọn việc theo điều kiện, điều kiện đúng thì làm nhánh “nếu”, sai thì làm nhánh “nếu không”.

HS nêu được cấu trúc lặp, phân biệt được kiểm tra điều kiện trước và sau khối lặp, và lập được bảng theo dõi biến để giải thích kết quả.

Dữ liệu mẫu (giả định): biến s ban đầu bằng 0; lặp 3 lần, mỗi lần tăng s thêm 2; sau khi lặp, nếu s > 5 thì nói “Đủ”, nếu không nói “Chưa đủ”. HS điền bảng theo dõi trong Phiếu học tập số 1, sau đó dựng lại chương trình trong Scratch bằng khối “lặp lại 3 lần”. Câu hỏi GV đặt ra: (a) Sau mỗi lần lặp, s thay đổi thế nào? (b) Nếu quên lệnh tăng s bên trong khối lặp thì điều kiện s > 5 sẽ ra sao? (c) Điều kiện được kiểm tra trước hay sau khối lặp trong thuật toán này?

Bảng theo dõi dự kiến: Trước lặp s = 0; sau lần 1 s = 2; sau lần 2 s = 4; sau lần 3 s = 6. Điều kiện 6 > 5 đúng nên nói “Đủ”. Dự kiến trả lời: (a) Mỗi lần lặp, s tăng thêm 2. (b) Nếu không có lệnh tăng, s luôn bằng 0, điều kiện luôn sai và chương trình luôn nói “Chưa đủ”. (c) Điều kiện được kiểm tra sau khi khối lặp đã hoàn thành. Kiến thức HS rút ra: Lặp là thực hiện lại nhóm bước nhiều lần; cần có bước làm thay đổi điều kiện để tránh lặp mãi; trong bài này điều kiện được kiểm tra sau khi lặp xong.

HS vận dụng kiến thức về ba cấu trúc để trả lời đúng câu hỏi trắc nghiệm, đúng sai và tự dự đoán kết quả khi thay đổi số lần lặp.

Đề bài (dùng thuật toán: đặt s = 0; lặp đúng 3 lần, mỗi lần tăng s thêm 2; sau khi lặp xong, nếu s > 5 thì nói “Đủ”, ngược lại nói “Chưa đủ”).
Câu 1: Khối lặp lại 3 làm gì? A. Thực hiện thân ba lần; B. Chỉ chạy khi có Internet; C. Luôn chạy vô hạn; D. Chạy thân hai lần.
Câu 2: Sau thuật toán, s bằng bao nhiêu? A. 3; B. 6; C. 5; D. 2.
Câu 3 (đúng/sai): Thứ tự đặt s và tăng s có thể ảnh hưởng kết quả.
Câu 4 (đúng/sai): Nếu s = 5 thì điều kiện s > 5 đúng.
Câu 5 (ghép): Tuần tự – làm theo thứ tự; Rẽ nhánh – chọn theo điều kiện; Lặp – thực hiện lại nhóm bước.
Câu 6 (sắp xếp): Sắp xếp các bước: đặt s bằng 0 → thực hiện khối tăng s thêm 2 ba lần → kiểm tra điều kiện s lớn hơn 5 → nói thông báo theo nhánh được chọn.
Câu 7 (thử thách): Đổi thành lặp 2 lần, thông báo cuối là gì và vì sao?

Đáp án: Câu 1: A (số lần đã xác định là 3). Câu 2: B (0 + 2 + 2 + 2 = 6). Câu 3: Đúng (khởi tạo s sau khi tăng sẽ xoá kết quả đã tính). Câu 4: Sai (dấu > không bao gồm trường hợp bằng 5). Câu 5: Tuần tự – làm theo thứ tự; Rẽ nhánh – chọn theo điều kiện; Lặp – thực hiện lại nhóm bước. Câu 6: Đặt s bằng 0 → thực hiện khối tăng s thêm 2 ba lần → kiểm tra điều kiện s lớn hơn 5 → nói thông báo theo nhánh được chọn; vì khối lặp phải hoàn thành trước khi kiểm tra rẽ nhánh. Câu 7: Với lặp 2 lần, s: 0 → 2 → 4; 4 > 5 sai nên nói “Chưa đủ”, vì sau hai lần lặp s chỉ bằng 4.

HS vận dụng ba cấu trúc điều khiển để giải quyết một tình huống thực tế, giải thích kết quả và kiểm tra điều kiện áp dụng.

Tình huống: Thư viện trường tặng quà khi học sinh đủ điểm. Mỗi lần học sinh trả sách đúng hạn được cộng 2 điểm; biến s ban đầu bằng 0; lặp 3 lần trả sách; sau đó nếu s ≥ 5 thì nói “Nhận quà”, nếu không nói “Cố thêm nhé”. Nhiệm vụ: (1) Lập bảng theo dõi s. (2) Xây dựng chương trình Scratch thực hiện đúng quy trình. (3) Đưa ra một thay đổi (số lần lặp hoặc điều kiện) và dự đoán kết quả. Nộp sản phẩm hoặc mô tả đủ thao tác và kết quả. Đây là bài thực hành do GV chấm theo thang 1 điểm: bảng vết 0,4; điều kiện 0,2; thông báo 0,2; thứ tự 0,2.

Sản phẩm mẫu: Bảng vết s: 0 → 2 → 4 → 6; 6 ≥ 5 đúng nên nói “Nhận quà”. Nếu đổi thành lặp 2 lần: s: 0 → 2 → 4; 4 ≥ 5 sai nên nói “Cố thêm nhé”. Kiến thức HS rút ra: Khối lặp hoàn thành trước khi kiểm tra điều kiện; điều kiện phải được kiểm tra đúng vị trí; một thay đổi nhỏ về số lần lặp có thể làm đổi thông báo.