Giáo án Bài 15. Thuật toán

Huy động kinh nghiệm sống của HS về việc thực hiện một công việc theo trình tự và nhận ra sự cần thiết của các bước rõ ràng.

GV nêu câu hỏi: “Hãy kể 4 đến 5 bước để chuẩn bị cặp sách đi học buổi sáng. Nếu bạn chỉ viết ‘chuẩn bị cho tốt’ thì người khác có làm đúng được không?” HS viết nhanh các bước ra nháp, sau đó trả lời câu hỏi.

Danh sách 4 đến 5 bước cụ thể, ví dụ: kiểm tra thời khóa biểu → xếp sách vở đúng môn → kiểm tra bút, thước → đeo cặp. Kết luận ban đầu: mô tả “chuẩn bị cho tốt” chưa đủ rõ để người khác thực hiện đúng.

HS nêu được khái niệm thuật toán, ba đặc điểm của thuật toán và giải thích được vì sao “làm cho tốt” chưa phải là thuật toán.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc hai mô tả: (1) “Làm cho tốt bài tập”; (2) “Nhập số a, b, tính tổng s = a + b, xuất s, kết thúc”. Nhiệm vụ: So sánh hai mô tả, chỉ ra mô tả nào có thể thực hiện chính xác và giải thích vì sao. Sau đó nêu khái niệm thuật toán theo lời của mình.

Thuật toán là dãy hữu hạn bước rõ ràng để giải một bài toán; cần xác định đầu vào và đầu ra.
Mô tả (2) là thuật toán vì các bước rõ ràng, hữu hạn và có đầu vào a, b, đầu ra s.
Mô tả (1) chưa phải thuật toán vì “làm cho tốt” không cho biết cụ thể phải làm gì, không xác định được đầu vào, đầu ra.
Ba đặc điểm cần ghi nhớ: hữu hạn; rõ ràng; có đầu vào và đầu ra.

HS mô tả được thuật toán tính tổng hai số bằng ngôn ngữ tự nhiên và xác định được đầu vào, đầu ra, kết quả với a = 7, b = 9.

HS làm việc theo nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi HS viết một bước trong Phiếu học tập số 1, sau đó ghép lại thành dãy bước hoàn chỉnh. Nhiệm vụ: Mô tả thuật toán tính tổng số sách của hai nhóm với a = 7, b = 9; xác định đầu vào, đầu ra và kết quả.

Dãy bước hoàn chỉnh:

1. Bắt đầu và nhập a, b.
2. Tính s bằng a cộng b.
3. Thông báo s.
4. Kết thúc.
   Đầu vào: hai số không âm a, b. Đầu ra: s = a + b. Với a = 7, b = 9 thì s = 16.

HS nhận biết được các khối ôvan, bình hành, chữ nhật, hình thoi và mũi tên; vẽ được sơ đồ khối cho thuật toán tính tổng.

GV trình chiếu sơ đồ khối mẫu và trang bài học NeoEdu. HS ghép khái niệm với khối trong Phiếu học tập số 2, sau đó vẽ sơ đồ khối cho thuật toán tính tổng. Câu hỏi: “Vì sao bài này không cần hình thoi?”

Ghép đúng: ôvan là bắt đầu/kết thúc; bình hành là nhập hoặc xuất dữ liệu; chữ nhật là thao tác xử lí; hình thoi là điều kiện có các nhánh đúng/sai; mũi tên chỉ luồng thực hiện.
Sơ đồ bằng chữ: Bắt đầu → Nhập a, b → s ← a + b → Xuất s → Kết thúc.
Không dùng hình thoi vì thuật toán chưa có rẽ nhánh.

HS củng cố khái niệm thuật toán, đầu vào, đầu ra, các khối trong sơ đồ và khả năng sắp xếp bước theo đúng thứ tự.

HS làm các bài tập sau trong Phiếu học tập số 2 (phần D) hoặc trên bài tập tương tác NeoEdu:
Bài 1: Hình thoi biểu diễn gì? A. Điều kiện; B. Chỉ kết thúc; C. Mọi dữ liệu; D. Chỉ cộng.
Bài 2: Đầu ra của bài toán tổng là gì? A. Hai số ban đầu; B. Tổng s; C. Bàn phím; D. Tên thư mục.
Bài 3: Thuật toán phải có các bước rõ ràng. Đúng hay sai?
Bài 4: Thuật toán tính tổng cần thử mọi số tự nhiên nên không kết thúc. Đúng hay sai?
Bài 6: Sắp xếp theo thứ tự trước – sau: Tính s bằng a cộng b; Bắt đầu và nhập a b; Kết thúc; Thông báo s.

Bài 1: A. Điều kiện có các nhánh tương ứng kết quả đúng/sai.
Bài 2: B. Tổng s, kết quả cần tìm là a + b.
Bài 3: Đúng. Người hoặc máy cần biết chính xác việc thực hiện.
Bài 4: Sai. Chỉ cần nhập, cộng, xuất kết quả rồi kết thúc.
Bài 6: Bắt đầu và nhập a b → Tính s bằng a cộng b → Thông báo s → Kết thúc.

HS vận dụng cấu trúc đầu vào – xử lí – đầu ra để sửa thuật toán tính tổng thành thuật toán tính trung bình cộng của hai số, gắn với tình huống chia đều số sách.

Tình huống: Hai nhóm có tổng cộng số sách; cần tìm số sách trung bình mỗi nhóm. Nhiệm vụ: Sửa thuật toán ở Explore 2 để tính trung bình hai số 7 và 9. Gợi ý: thêm bước tính m = (a + b) : 2 và xuất m.

Thuật toán sửa:

1. Bắt đầu và nhập a, b.
2. Tính m = (a + b) : 2.
3. Xuất m.
4. Kết thúc.
   Với a = 7, b = 9: tổng là 16, chia 2 được m = 8.