Giáo án Bài 10. Sơ đồ tư duy

HS nhận ra việc trình bày ý bằng đoạn văn dài khó nắm cấu trúc, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV chiếu một đoạn văn khoảng sáu, bảy câu mô tả việc chuẩn bị, tổ chức và tổng kết Ngày hội đọc sách. HS đọc và trả lời câu hỏi: “Trong đoạn văn, em tìm được những nhóm việc nào? Em có dễ nhớ đâu là việc chuẩn bị, đâu là việc tổng kết không?” Sau đó GV chiếu một sơ đồ ngắn cùng nội dung và hỏi: “Sơ đồ này khác đoạn văn ở điểm nào?”

HS nêu được: đoạn văn phải đọc hết mới thấy các nhóm việc, còn sơ đồ thể hiện ngay ba nhóm lớn Chuẩn bị, Hoạt động, Tổng kết và các ý cụ thể nằm dưới mỗi nhóm. Từ đó HS xác định nhiệm vụ của bài: hiểu cấu trúc sơ đồ tư duy và tự tạo một sơ đồ.

HS nêu được khái niệm và các thành phần của sơ đồ tư duy, giải thích được quan hệ giữa nhánh con và nhánh cha, và hiểu giới hạn của sơ đồ.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1, đọc phần “Hiểu cách hoạt động” trong sách và trả lời các câu hỏi: (1) Chủ đề trung tâm là gì? (2) Nhánh chính và nhánh con khác nhau thế nào? (3) Một nhánh nên có nội dung dạng nào: câu văn dài hay từ khóa ngắn? (4) Vì sao nhánh con phải liên quan đến nhánh cha? (5) Sơ đồ có chứng minh được các ý là đúng không? Vì sao? (6) Vì sao không nên biến sơ đồ thành nhiều đoạn văn dài? Các cặp điền bảng khái niệm ở Phiếu học tập số 1.

Bảng khái niệm HS hoàn thành:

• Chủ đề trung tâm: ý chính, chủ đề chung của sơ đồ, đặt ở giữa.
• Nhánh chính: nhóm ý lớn, nối trực tiếp với chủ đề trung tâm.
• Nhánh con: ý cụ thể thuộc một nhóm, nối với nhánh chính.
• Từ khóa: cụm từ ngắn, có ý nghĩa, không phải câu văn dài.
  Kết luận HS rút ra: nhánh con phải gắn với nhánh cha về ý nghĩa; sơ đồ giúp tổ chức ý nhưng không tự chứng minh ý đúng; không biến sơ đồ thành đoạn văn dài khó đọc. Có thể dùng màu hoặc hình nhưng phải nhất quán và không gây rối.

HS trình bày đúng bốn bước tạo sơ đồ tư duy và tạo được sơ đồ “Ngày hội đọc sách” có ba nhánh chính, mỗi nhánh hai ý con.

GV trình bày bốn bước: (1) Đặt chủ đề Ngày hội đọc sách ở trung tâm. (2) Tạo ba nhánh chính: Chuẩn bị, Hoạt động, Tổng kết. (3) Thêm hai ý cụ thể cho từng nhánh. (4) Kiểm tra liên hệ giữa nhánh con và nhánh cha, rồi lưu với tên ngay-hoi-doc-sach. Các cặp đôi thực hiện theo Phiếu học tập số 2, chọn cách làm trên phần mềm hoặc trên giấy khổ A4. Các ý con cần là: Chuẩn bị gồm chọn sách và sắp bàn; Hoạt động gồm giới thiệu sách và đổi sách; Tổng kết gồm thống kê sách và cảm ơn.

Sơ đồ “Ngày hội đọc sách” gồm:

• Trung tâm: Ngày hội đọc sách.
• Chuẩn bị: chọn sách, sắp bàn.
• Hoạt động: giới thiệu sách, đổi sách.
• Tổng kết: thống kê sách, cảm ơn.
  Các ý con nằm dưới đúng nhóm, cỡ chữ đọc được. Tệp được lưu với tên ngay-hoi-doc-sach. Nếu làm trên giấy, HS chụp hoặc để nguyên bản để GV kiểm tra.

HS vận dụng kiến thức về nhánh, từ khóa, quan hệ nhánh và trình tự tạo sơ đồ để làm các bài tập trắc nghiệm, đúng sai và ghép.

GV dùng các bài tập đã cho trong bài học, chiếu lần lượt từng câu. Nhóm 4 HS thảo luận và giơ đáp án; có thể dùng bài tập tương tác trên trang NeoEdu để kiểm tra nhanh.
Bài 1: Một nhánh nên chứa gì? A. Từ khóa ngắn có ý nghĩa; B. Toàn bộ bài văn dài; C. Mật khẩu tài khoản; D. Các kí tự ngẫu nhiên.
Bài 2: Ý “sắp bàn” thuộc nhánh nào hợp lí nhất? A. Tổng kết; B. Chuẩn bị; C. Không nhánh nào; D. Thống kê sau sự kiện.
Bài 3: Nhánh con cần liên quan tới nhánh cha. Đúng hay sai?
Bài 4: Càng nhiều màu ngẫu nhiên thì sơ đồ luôn càng rõ. Đúng hay sai?
Bài 5: Ghép khái niệm với tác dụng: Trung tâm, Nhánh chính, Nhánh con với Chủ đề chung, Nhóm ý lớn, Ý cụ thể thuộc nhóm.
Bài 6: Sắp xếp các bước tạo sơ đồ “Ngày hội đọc sách” theo thứ tự trước sau.

Đáp án:
Bài 1: A. Từ khóa giúp nhìn cấu trúc ý nhanh.
Bài 2: B. Sắp bàn là việc làm trước hoạt động.
Bài 3: Đúng. Quan hệ ý nghĩa mới làm sơ đồ hữu ích.
Bài 4: Sai. Màu nên nhất quán và không gây rối.
Bài 5: Trung tâm – Chủ đề chung; Nhánh chính – Nhóm ý lớn; Nhánh con – Ý cụ thể thuộc nhóm.
Bài 6: Đặt chủ đề Ngày hội đọc sách ở trung tâm → Tạo ba nhánh chính theo yêu cầu → Thêm hai ý cụ thể cho từng nhánh → Kiểm tra liên hệ và lưu ngay-hoi-doc-sach.
HS ghi đúng ít nhất 5/6 câu được xem là đạt yêu cầu của tiết học.

HS vận dụng quy trình tạo sơ đồ tư duy vào một nhiệm vụ thực tế của bản thân, tự kiểm tra và đánh giá sản phẩm theo tiêu chí.

HS chọn một chủ đề thực tế gần gũi, ví dụ “Kế hoạch học tập tuần sau” hoặc “Chuẩn bị cho buổi sinh hoạt lớp”, tạo sơ đồ gồm ít nhất ba nhánh chính, mỗi nhánh hai ý con, đặt tên tệp rõ nghĩa. Sau đó HS tự đánh giá theo thang điểm: trung tâm 0,1; ba nhánh 0,3; sáu ý con phù hợp 0,4; đọc được và lưu đúng tên 0,2. Về nhà, HS thêm nhánh “An toàn và riêng tư” với hai ý không trùng nhau, một ý về dữ liệu, một ý về không gian, ví dụ “Xin phép trước khi đăng ảnh người tham dự” và “Sắp lối đi thông thoáng”.

Sơ đồ tư duy cá nhân có chủ đề trung tâm rõ ràng, ba nhánh chính, mỗi nhánh hai ý con gắn với nhánh cha, tệp lưu đúng tên. Phiếu tự đánh giá ghi điểm theo thang 1 điểm, kèm nhận xét ngắn về ý con khó xếp nhất.