Giáo án Bài 9. Trung Quốc cổ đại

Tạo tình huống có vấn đề, giúp HS nhận ra vai trò của sông ngòi đối với đời sống và xác định nhiệm vụ tìm hiểu bài.

GV trình bày ngắn gọn: Hoàng Hà ở phía bắc và Trường Giang ở phía nam Trung Quốc đều chảy qua miền đông, mang theo nhiều phù sa nhưng cũng thường gây lũ lụt. GV đặt hai câu hỏi: (1) Vì sao cư dân cổ xưa thường chọn sinh sống bên sông? (2) Lũ lụt có gây khó khăn gì cho đời sống và sản xuất?

Dự kiến HS trả lời: sông cung cấp nước sinh hoạt, nước tưới và đất phù sa màu mỡ để trồng trọt; lũ có thể làm ngập ruộng, phá nhà cửa và gây mất mùa. Từ đó HS xác định nhiệm vụ: tìm hiểu ảnh hưởng của hai con sông đối với văn minh Trung Quốc cổ đại và sự hình thành các giai đoạn lịch sử.

Giải thích được ảnh hưởng của Hoàng Hà, Trường Giang đối với nông nghiệp định cư và nhận thức được cả thuận lợi lẫn khó khăn do tự nhiên mang lại.

HS làm việc theo cặp đôi: đọc mục 'Hai lưu vực và nền tảng sản xuất', chỉ trên lược đồ vị trí Hoàng Hà (phía bắc), Trường Giang (phía nam) và miền đông Trung Quốc. Hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm: xác định vị trí hai sông; ghi thuận lợi và khó khăn do sông mang lại; trả lời câu hỏi 'Vì sao nói tự nhiên không tự mình quyết định mọi thành tựu văn minh?'

Kết quả dự kiến: Hoàng Hà ở phía bắc, Trường Giang ở phía nam, cùng tạo nên các lưu vực lớn ở miền đông Trung Quốc. Thuận lợi: đồng bằng phù sa và nguồn nước giúp trồng trọt, tạo điều kiện định cư lâu dài. Khó khăn: lũ lụt gây thiệt hại ruộng đất, nhà cửa, đòi hỏi cư dân phối hợp bảo vệ ruộng và phân phối nước. Kiến thức HS rút ra: điều kiện tự nhiên tạo thuận lợi và khó khăn, nhưng sự phát triển còn phụ thuộc vào lao động, tổ chức và hoạt động của con người.

Vẽ được trục thời gian các giai đoạn Hạ, Thương, Chu và mốc 221 TCN; hiểu cách đọc thời gian trong TCN và tính khái quát của trục.

Nhóm 4 HS nhận bộ thẻ dữ kiện: Hạ (khoảng thế kỉ XXI–XVI TCN), Thương (khoảng thế kỉ XVI–XI TCN), Chu (khoảng thế kỉ XI–III TCN), 221 TCN (nhà Tần thống nhất Trung Quốc). Nhiệm vụ: sắp các thẻ thành trục từ quá khứ xa đến gần; ghi khoảng thế kỉ; ghi chú Xuân Thu–Chiến Quốc trong thời Chu; trả lời câu hỏi 'Vì sao năm 221 TCN không đặt trước thời Hạ?'

Trục dự kiến: Hạ (khoảng thế kỉ XXI–XVI TCN) → Thương (khoảng thế kỉ XVI–XI TCN) → Chu (khoảng thế kỉ XI–III TCN; trong đó có giai đoạn Xuân Thu–Chiến Quốc) → mốc 221 TCN (nhà Tần thống nhất Trung Quốc). Kiến thức HS rút ra: trong TCN, số năm càng lớn thì càng xa về quá khứ; trục này là trục khái quát, không vẽ theo tỉ lệ và các giai đoạn không bằng nhau về độ dài.

Nêu được thành tựu chữ viết, tư tưởng, lịch và kĩ thuật của Trung Quốc cổ đại, gọi đúng lĩnh vực và dẫn một biểu hiện cụ thể cho mỗi thành tựu.

Lớp chia 4 nhóm chuyên gia, mỗi nhóm nghiên cứu một lĩnh vực: chữ viết (giáp cốt văn), tư tưởng (Nho gia, Đạo gia), lịch (âm–dương), kĩ thuật (đúc đồng). Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 2 với ba nội dung: lĩnh vực; biểu hiện cụ thể; ý nghĩa. Sau đó từng nhóm trình bày cho cả lớp.

Kết quả dự kiến: (1) Chữ viết: giáp cốt văn là chữ khắc trên mai rùa và xương thú; giúp ghi chép và truyền lại thông tin. (2) Tư tưởng: các trường phái Nho gia và Đạo gia góp phần vào đời sống tư tưởng. (3) Lịch: lịch âm–dương kết hợp theo dõi chu kì Mặt Trăng và Mặt Trời. (4) Kĩ thuật: kĩ thuật đúc đồng phát triển, thể hiện ở đồ dùng và đồ lễ có hình dáng, hoa văn phức tạp. Kiến thức HS rút ra: mỗi thành tựu gắn với một lĩnh vực cụ thể, không gộp mọi phát minh vào cùng một thời.

Củng cố kiến thức về vị trí lưu vực sông, trục thời gian, thành tựu và cách lập luận đúng, sai.

HS làm việc cá nhân rồi đối chiếu theo cặp: (1) Ghép triều đại hoặc thành tựu với mô tả đúng. (2) Chọn đặc điểm giải thích trực tiếp thuận lợi cho nông nghiệp định cư ở hai lưu vực lớn: A. Toàn bộ lưu vực là núi cao quanh năm băng tuyết; B. Không có sông nên không xảy ra ngập; C. Đồng bằng phù sa và nguồn nước; D. Đất mặn phủ đều khắp mọi lưu vực. (3) Chọn đúng hai quan hệ thời gian trong trục cổ đại: A. Hạ ở trước Thương; B. Thương ở sau Chu; C. Chu ở sau Thương; D. Năm 221 TCN ở trước mọi thời kì nhà Hạ. (4) Xét đúng, sai từng nhận định: a) Lũ lụt vừa gây khó khăn vừa tạo nhu cầu phối hợp trị thuỷ; b) Năm 221 TCN có trước thời Hạ vì 221 nhỏ hơn 2000; c) Giáp cốt văn là chữ in bằng máy trên giấy; d) Kĩ thuật đúc đồng là một thành tựu tiêu biểu. Có thể làm trên học liệu NeoEdu.

Đáp án: (1) Nhà Hạ – khoảng thế kỉ XXI–XVI TCN; Nhà Thương – khoảng thế kỉ XVI–XI TCN; Nhà Chu – khoảng thế kỉ XI–III TCN; Giáp cốt văn – chữ khắc trên mai rùa và xương thú. (Giáp cốt văn không phải tên triều đại.) (2) Đáp án C. (3) Đáp án A và C; thứ tự đúng là Hạ → Thương → Chu → 221 TCN. (4) a) Đúng; b) Sai, vì các năm TCN lớn hơn nằm xa hơn về quá khứ; c) Sai, giáp cốt văn được khắc trên mai rùa và xương thú; d) Đúng.

Vận dụng kiến thức về ảnh hưởng của sông ngòi để giải thích tình huống thực tế, liên hệ với địa phương.

GV nêu tình huống: 'Một sông ở quê em vừa giúp đồng ruộng màu mỡ, vừa có năm gây lũ lớn. Em hãy giải thích vì sao sông lớn thuận lợi cho sản xuất nhưng không có nghĩa đời sống hoàn toàn dễ dàng, và nêu một việc người dân địa phương cần phối hợp làm để phòng chống lũ.' HS viết 5–7 câu hoặc trình bày miệng.

Đáp án mẫu: Đất phù sa và nguồn nước giúp trồng trọt và định cư lâu dài. Lũ có thể làm ngập ruộng, phá nhà cửa nên cư dân phải phối hợp phòng chống, như đắp bờ, dọn kênh mương, phân phối nước hợp lí. Sự phát triển còn phụ thuộc vào lao động, công cụ và tổ chức của con người, không thể quy mọi kết quả cho sông.