Giáo án Bài 10. Hy Lạp và La Mã cổ đại

Huy động kiến thức nền của HS về đặc điểm vùng biển, đảo và mối liên hệ giữa môi trường sống với nghề nghiệp, từ đó xác định vấn đề cần tìm hiểu về Hy Lạp và La Mã.

GV nêu câu hỏi gợi mở: “Nếu em sống ở vùng có nhiều núi, nhiều đảo và đồng bằng nhỏ sát biển thì người dân thường làm nghề gì? Vì sao biển có thể vừa là con đường vừa là nguồn sống?” HS suy nghĩ cá nhân khoảng 1 phút, sau đó trao đổi nhanh với bạn cùng bàn. GV dẫn dắt vào bài: Hy Lạp và La Mã cổ đại đã phát triển như thế nào trong điều kiện biển và núi như vậy?

Câu trả lời dự kiến: người dân đi biển đánh cá, đóng thuyền, buôn bán, đi lại giữa các đảo; biển giúp liên lạc và trao đổi hàng hóa dễ hơn đường bộ bị núi ngăn cách. Từ đó HS xác định được nhiệm vụ học tập: tìm hiểu điều kiện tự nhiên, tổ chức xã hội, thành tựu và giới hạn của hai nền văn minh.

Nêu được đặc điểm tự nhiên của Hy Lạp và I-ta-li-a; giải thích được vì sao biển tạo điều kiện cho hàng hải, trao đổi và thủ công, thương mại phát triển, đồng thời nông nghiệp vẫn tồn tại.

HS làm việc theo nhóm 4 người, sử dụng lược đồ và đoạn tư liệu trong SGK để hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Xác định trên lược đồ vị trí Hy Lạp, bán đảo I-ta-li-a, Địa Trung Hải. (2) Nêu đặc điểm địa hình Hy Lạp và đồng bằng của vùng này. (3) Giải thích vai trò của biển đối với hàng hải và trao đổi. (4) Trả lời câu hỏi: “Vì sao thương mại biển phát triển nhưng nông nghiệp vẫn không biến mất?”

Kết quả kỳ vọng: Hy Lạp có nhiều núi, bán đảo và đảo; đồng bằng thường nhỏ. Biển thuận lợi cho đi lại, hàng hải và trao đổi. La Mã phát triển từ bán đảo I-ta-li-a và mở rộng quanh Địa Trung Hải. Môi trường biển làm thủ công, thương mại quan trọng; nông nghiệp vẫn tồn tại vì cư dân vẫn cần lương thực và các sản phẩm như nho, ô liu, đất canh tác vẫn được sử dụng ở các đồng bằng nhỏ.

Nêu được A-ten là thành bang tiêu biểu của Hy Lạp; giải thích được quyền chính trị trong nền dân chủ A-ten chỉ dành cho một bộ phận công dân, không bao gồm mọi cư dân.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc đoạn tư liệu và tình huống trong Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ: (1) Nêu A-ten là gì. (2) Xác định đâu là dữ kiện, đâu là suy luận trong lời giới thiệu giả định về quyền biểu quyết ở A-ten. (3) Sửa lại lời giới thiệu cho đúng và nêu vì sao phải ghi rõ phạm vi quyền khi mô tả dân chủ cổ đại.

Kiến thức HS rút ra: A-ten là thành bang Hy Lạp. Dân chủ A-ten chỉ trao quyền chính trị cho một bộ phận nam công dân theo quy định; phụ nữ, nô lệ và ngoại kiều bị loại khỏi quyền biểu quyết. Khi mô tả, cần nêu rõ phạm vi quyền thay vì đồng nhất với quyền bình đẳng chính trị hiện nay. Sửa lời giới thiệu: “Ở A-ten cổ đại, quyền biểu quyết chỉ thuộc nhóm nam công dân theo quy định; phụ nữ, nô lệ và ngoại kiều không có quyền này.”

Nêu được La Mã trải qua giai đoạn cộng hòa rồi đế chế; nêu được một số thành tựu (chữ cái, luật pháp, kiến trúc, khoa học) và giải thích được vì sao cần đặt chúng trong xã hội có nô lệ.

HS làm việc theo nhóm 4 người, vẽ sơ đồ tư duy trên giấy A3 với trung tâm “La Mã cổ đại” và 3 nhánh: Quá trình phát triển (cộng hòa, đế chế); Thành tựu (chữ cái, luật pháp, kiến trúc, khoa học); Giới hạn (xã hội có nô lệ). Nhóm đọc SGK và lược đồ La Mã để điền nội dung. Gợi ý câu hỏi: “Vì sao một thành tựu văn minh vẫn cần được nhìn nhận trong bối cảnh xã hội có nô lệ?”

Sơ đồ tư duy kỳ vọng: Quá trình phát triển: La Mã hình thành từ bán đảo I-ta-li-a, trải qua cộng hòa rồi đế chế, mở rộng quanh Địa Trung Hải. Thành tựu: chữ cái, luật pháp, kiến trúc, khoa học có ảnh hưởng lâu dài. Giới hạn: các thành tựu tồn tại trong xã hội có nô lệ, nên cần đánh giá đầy đủ, không tuyệt đối hóa.

Vận dụng các khái niệm A-ten, I-ta-li-a, Địa Trung Hải, dân chủ A-ten để nối đúng, chọn đúng và xác định đúng sai; giải thích được vì sao nông nghiệp vẫn tồn tại trong nền kinh tế biển.

HS làm việc cá nhân rồi kiểm tra chéo trong nhóm đôi, hoàn thành các bài tập sau: (1) Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp. (2) Mô tả nào phù hợp với “A-ten”? (3) Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp. (4) Xác định đúng hoặc sai cho từng nhận định. (8) Điều nào là giới hạn của dân chủ A-ten? (9) Tại sao thương mại biển không làm nông nghiệp biến mất ở Hy Lạp? GV chiếu đề, HS làm vào vở rồi đối chiếu đáp án.

Đáp án:

• Bài 1: A-ten – Thành bang Hy Lạp; I-ta-li-a – Bán đảo nơi La Mã hình thành; Địa Trung Hải – Không gian giao thương quan trọng; Dân chủ A-ten cổ đại – Quyền chính trị bị giới hạn.
• Bài 2: B (A-ten là thành bang Hy Lạp).
• Bài 3: B và D (Địa Trung Hải – Không gian giao thương quan trọng; Dân chủ A-ten cổ đại – Quyền chính trị bị giới hạn).
• Bài 4: a) Đ; b) S (La Mã hình thành trên bán đảo I-ta-li-a); c) S (quyền chính trị chỉ thuộc một bộ phận nam công dân theo quy định); d) Đ.
• Bài 8: A (không phải mọi cư dân đều có quyền chính trị).
• Bài 9: Cư dân vẫn cần lương thực, nho, ô liu và sản phẩm nông nghiệp; thương mại làm cơ cấu sinh kế đa dạng, không loại bỏ sản xuất trên đất.
  Tiêu chí chấm bài 4: 4 ý đúng đạt 1 điểm; 3 ý đúng 0,5; 2 ý đúng 0,25; 1 ý đúng 0,1; không đúng ý nào đạt 0.

Vận dụng kiến thức đã học để viết đoạn giới thiệu ngắn về A-ten hoặc La Mã, phân biệt dữ kiện với suy luận, ghi rõ phạm vi và căn cứ, tránh đồng nhất với khái niệm hiện đại.

Trên lớp: HS viết đoạn 3 đến 4 câu theo một trong hai chủ đề: (a) Nền dân chủ A-ten; (b) Điều kiện tự nhiên và hoạt động kinh tế của Hy Lạp hoặc La Mã. Yêu cầu: mỗi câu nêu một dữ kiện hoặc một suy luận có căn cứ, dùng từ chỉ phạm vi (“theo quy định”, “một bộ phận”, “chỉ”). Về nhà: hoàn thiện đoạn văn và trả lời câu hỏi: “Đồng bằng nhỏ và biển ảnh hưởng thế nào đến cách người Hy Lạp làm kinh tế? Vì sao biển có thể cho thương mại thịnh vượng nhưng không đảm bảo thịnh vượng tuyệt đối?”

Sản phẩm mẫu (chủ đề a): “Ở A-ten cổ đại, công dân nam theo quy định mới có quyền biểu quyết; phụ nữ, nô lệ và ngoại kiều không thuộc nhóm này. Vì vậy, dân chủ A-ten chỉ dành cho một bộ phận cư dân.” Sản phẩm về nhà: câu trả lời nêu được đồng bằng nhỏ buộc cư dân kết hợp biển và nông nghiệp; biển tạo khả năng thương mại nhưng còn cần tàu thuyền, bến cảng, hàng hóa, quan hệ trao đổi, nên không phải điều kiện duy nhất.