Giáo án Bài 8. Ấn Độ cổ đại

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về vị trí địa lí và xã hội Ấn Độ cổ đại; xác định nhiệm vụ học tập của bài.

HS quan sát lược đồ tiểu lục địa Ấn Độ cổ đại và trả lời hai câu hỏi: (1) Em nhìn thấy những yếu tố địa lí nào trên lược đồ? (2) Một bảng trưng bày ghi: “Ấn Độ cổ đại là nơi chỉ có một tôn giáo duy nhất.” Theo em, nhận định này đúng hay sai? Vì sao?

Dự kiến HS nêu được: sông Ấn và sông Hằng ở phía bắc và tây bắc bán đảo; dãy Hi-ma-lay ở phía bắc; biển bao quanh phần bán đảo. Nhận định về một tôn giáo là chưa đúng vì chưa có căn cứ đầy đủ; bài học sẽ làm rõ các truyền thống tín ngưỡng khác nhau. Nhiệm vụ của bài: tìm hiểu không gian tự nhiên, chế độ đẳng cấp, Phật giáo và các thành tựu văn hóa.

Nêu được vị trí các yếu tố tự nhiên chính và giải thích được ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên đến nông nghiệp.

Kĩ thuật khăn trải bàn. Nhóm 4 HS đọc phần kiến thức về sông Ấn, sông Hằng, dãy Hi-ma-lay và biển, quan sát lược đồ, rồi hoàn thành Phiếu học tập số 1 (bảng về vị trí và ảnh hưởng của từng yếu tố). Nhiệm vụ trọng tâm: vì sao nông nghiệp phụ thuộc vào nguồn nước, đất đai và mùa mưa, và vì sao không phải toàn bộ tiểu lục địa có cùng một môi trường?

Kết quả Phiếu học tập số 1 dự kiến:

• Lưu vực sông Ấn và sông Hằng: là không gian văn minh cổ đại; nguồn nước và đất đai thuận lợi cho nông nghiệp.
• Dãy Hi-ma-lay: nằm ở phía bắc tiểu lục địa, tạo ranh giới tự nhiên với vùng cao phía bắc.
• Biển bao quanh phần bán đảo: tạo điều kiện giao thông đường biển và ảnh hưởng đến khí hậu, mưa.
  Kết luận HS rút ra: nông nghiệp phụ thuộc nguồn nước, đất và mùa mưa; các vùng khác nhau có môi trường khác nhau nên không thể khái quát một môi trường chung cho toàn bộ tiểu lục địa.

Giải thích được chế độ đẳng cấp Vác-na phân chia cư dân thành các nhóm có địa vị không bình đẳng; giải thích được Phật giáo ra đời trong bối cảnh xã hội đó và phân biệt được tôn giáo với thực hành xã hội.

Kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: nhóm chuyên gia, mỗi nhóm nghiên cứu một thẻ khái niệm (Vác-na hoặc Phật giáo). Vòng 2: nhóm mới gồm một chuyên gia của mỗi thẻ, trao đổi và hoàn thành Phiếu học tập số 2 (phần 1 và 2). Câu hỏi chính: Vác-na phân chia cư dân như thế nào? Vì sao Phật giáo xuất hiện trong bối cảnh xã hội đó? Chế độ Vác-na và Phật giáo khác nhau ở điểm nào?

Kiến thức HS rút ra dự kiến:

• Vác-na là chế độ đẳng cấp, phân chia cư dân thành các nhóm có địa vị không bình đẳng.
• Phật giáo là tôn giáo ra đời tại Ấn Độ, đề cao con đường giải thoát khỏi khổ đau, xuất hiện trong bối cảnh xã hội có đẳng cấp.
• Chế độ đẳng cấp là một thực hành xã hội; Phật giáo là một tôn giáo. Hai khái niệm này khác nhau, không thể đánh đồng.
  Sản phẩm: phần 1 và 2 của Phiếu học tập số 2 được hoàn thành đầy đủ.

Nêu được các đóng góp lớn của Ấn Độ cổ đại về chữ Phạn, sử thi, kiến trúc tôn giáo và toán học.

Trò chơi ghép thẻ theo cặp đôi. Mỗi cặp nhận bộ thẻ gồm tên thành tựu (chữ Phạn, sử thi, kiến trúc tôn giáo, toán học) và thẻ mô tả. Cặp đôi ghép đúng và giải thích ngắn vì sao đó là thành tựu văn hóa, không phải là tôn giáo hay chế độ xã hội.

Kết quả ghép dự kiến:

• Chữ Phạn: là một đóng góp lớn về văn tự, được sử dụng trong văn bản cổ.
• Sử thi: là đóng góp về văn học, các tác phẩm được truyền miệng và ghi chép.
• Kiến trúc tôn giáo: là đóng góp về nghệ thuật xây dựng các công trình tôn giáo.
• Toán học: là đóng góp về tri thức khoa học.
  Kết luận HS rút ra: các thành tựu này là đóng góp văn hóa, khoa học của Ấn Độ cổ đại; không đồng nghĩa với việc tán thành mọi thực hành xã hội của thời kì đó.

Vận dụng kiến thức về không gian, chế độ đẳng cấp, Phật giáo và thành tựu văn hóa để trả lời các câu hỏi và bài tập của bài.

Cặp đôi làm bài tập sau, có thể đối chiếu với học liệu tương tác NeoEdu:

1. Ghép đối tượng với mô tả: Sông Ấn và sông Hằng; Hi-ma-lay; Vác-na; Phật giáo.
2. Mô tả nào phù hợp với “Sông Ấn và sông Hằng”? A. Dãy núi phía bắc tiểu lục địa; B. Không gian văn minh cổ đại; C. Chế độ đẳng cấp; D. Tôn giáo ra đời tại Ấn Độ.
3. Chọn đúng hai cặp liên hệ: A. Sông Ấn và sông Hằng — Dãy núi phía bắc tiểu lục địa; B. Vác-na — Chế độ đẳng cấp; C. Hi-ma-lay — Không gian văn minh cổ đại; D. Phật giáo — Tôn giáo ra đời tại Ấn Độ.
4. Xác định Đ hoặc S: a) Sông Ấn và sông Hằng: Không gian văn minh cổ đại; b) Dãy Hi-ma-lay nằm ở phía nam tiểu lục địa Ấn Độ; c) Chế độ Vác-na quy định mọi đẳng cấp có địa vị bình đẳng; d) Phật giáo: Tôn giáo ra đời tại Ấn Độ.
5. Một nhãn đúng về Phật giáo là gì? A. Ra đời ở Ấn Độ cổ đại; B. Ra đời ở La Mã và không từng tới châu Á; C. Là tên một dòng sông; D. Là hệ đẳng cấp Vác-na.

Đáp án:

1. Sông Ấn và sông Hằng – Không gian văn minh cổ đại; Hi-ma-lay – Dãy núi phía bắc tiểu lục địa; Vác-na – Chế độ đẳng cấp; Phật giáo – Tôn giáo ra đời tại Ấn Độ.
2. Đáp án B.
3. Đáp án B và D (Vác-na — Chế độ đẳng cấp; Phật giáo — Tôn giáo ra đời tại Ấn Độ).
4. a) Đ; b) S (Hi-ma-lay nằm ở phía bắc); c) S (các đẳng cấp có địa vị không bình đẳng); d) Đ. Chấm theo thang: 4 ý đúng 4 điểm; 3 ý đúng 3 điểm; 2 ý đúng 2 điểm; 1 ý đúng 1 điểm; 0 ý đúng 0 điểm (quy đổi theo thang của bài).
5. Đáp án A (Phật giáo hình thành tại Ấn Độ; tôn giáo và chế độ đẳng cấp là hai khái niệm khác nhau).

Phân biệt được dữ kiện với suy luận; trình bày được kết luận có căn cứ về nhận định liên quan đến Ấn Độ cổ đại.

HS làm Phiếu học tập số 2 (phần 3) theo nhóm đôi. Tình huống: Một bảng trưng bày viết: “Vác-na là cách chia tầng lớp có quyền lợi như nhau; chữ Phạn là một thành tựu văn hóa.” HS (1) sửa phần sai; (2) giải thích sự khác nhau giữa mô tả lịch sử và tán thành bất bình đẳng; (3) trả lời câu hỏi: “Có nên coi tất cả người Ấn Độ cổ đại theo cùng một tôn giáo không?”; (4) trả lời câu hỏi: “Vì sao núi và biển vừa ngăn cách vừa không làm Ấn Độ hoàn toàn biệt lập?”

Kết quả dự kiến:

• Sửa: Vác-na phân chia các nhóm có địa vị không bình đẳng; nhãn chữ Phạn là phù hợp.
• Khác nhau: nghiên cứu một chế độ là tìm hiểu nó tồn tại và ảnh hưởng ra sao, không phải ủng hộ sự phân biệt con người.
• Không nên coi tất cả cùng một tôn giáo: Ấn Độ có nhiều truyền thống tín ngưỡng, trong đó có Bà-la-môn giáo và Phật giáo; một thành tựu tiêu biểu không đại diện cho niềm tin của mọi người ở mọi thời điểm.
• Núi và biển tạo trở ngại nhưng vẫn có đường qua núi và tuyến hàng hải; giao lưu diễn ra qua các tuyến có thể đi được, không thể suy ra hoàn toàn không có tiếp xúc từ rào cản tự nhiên.
  Chấm theo ba tiêu chí: đúng trọng tâm (40%); lập luận có căn cứ (40%); trình bày rõ, không vượt chứng cứ (20%).