Giáo án Bài 6. Sự chuyển biến và phân hoá của xã hội nguyên thuỷ

HS xác định được vấn đề của bài: vì sao công cụ kim loại lại gắn với sự thay đổi của quan hệ xã hội nguyên thuỷ.

GV chiếu hình ảnh công cụ đá và công cụ đồng, sắt, đặt câu hỏi: (1) Vì sao con người dùng đá rất lâu trước khi biết dùng kim loại? (2) Khi có công cụ đồng, sắt, sản xuất thay đổi như thế nào? (3) Nếu một người làm được nhiều hơn người khác thì điều gì có thể xảy ra với của cải và quan hệ giữa mọi người?

Dự kiến HS trả lời: (1) Đá khó chế tác và kém sắc, bền; (2) Năng suất tăng, có thể làm được nhiều việc hơn trong cùng thời gian, mở rộng ruộng đất và nghề thủ công; (3) Sản phẩm có thể dư thừa, người có nhiều của cải hơn có thể dần khác biệt với người khác. Từ đó HS nêu được vấn đề: Công cụ kim loại đã làm xã hội thay đổi như thế nào?

HS giải thích được vai trò của công cụ kim loại trong việc tăng năng suất và tạo sản phẩm dư thừa.

HS làm việc nhóm 4, đọc SGK phần kim loại và sản phẩm dư thừa, điền Phiếu học tập số 1 (phần A). Nhóm trả lời câu hỏi: Công cụ đồng, sắt mang lại thay đổi gì trong sản xuất? Vì sao sản phẩm dư thừa tạo khả năng tích lũy?

Kiến thức HS rút ra: (1) Công cụ đồng rồi sắt tăng năng suất lao động; (2) Nhờ đó mở rộng diện tích canh tác và phát triển nghề thủ công; (3) Sản phẩm dư thừa là phần vượt nhu cầu dùng ngay, tạo khả năng tích lũy của cải. Sơ đồ nhóm dự kiến: Công cụ kim loại → Năng suất tăng → Sản phẩm dư thừa → Khả năng tích lũy.

HS giải thích được vì sao của cải riêng góp phần phân hoá giàu nghèo và vì sao phân hoá cần được xem xét qua quan hệ sở hữu, tổ chức lao động, quyền lực; nêu được vai trò của thuỷ lợi cộng đồng.

Nhóm 4 thực hiện kĩ thuật Khăn trải bàn: mỗi HS viết ý kiến riêng vào ô của mình trên Phiếu học tập số 1 (phần B) về ba câu hỏi: (1) Của cải riêng góp phần làm phân hoá như thế nào? (2) Vì sao một chiếc rìu sắt không tự tạo ra giai cấp? (3) Vì sao thuỷ lợi cộng đồng duy trì nhu cầu hợp tác?

Kiến thức HS rút ra: (1) Của cải riêng tích luỹ từ sản phẩm dư, dần làm quan hệ bình đẳng cũ thay đổi, góp phần phân hoá giàu nghèo; (2) Phân hoá không do một công cụ tạo ra, mà phải xem quan hệ sở hữu, tổ chức lao động và quyền lực; (3) Ở nhiều xã hội phương Đông, nhu cầu trị thuỷ, đắp đê, dẫn nước khiến cư dân vẫn gắn kết và hợp tác. Kết luận: Thuỷ lợi cộng đồng: Duy trì nhu cầu hợp tác; Của cải riêng: Góp phần phân hoá giàu nghèo.

HS củng cố khái niệm và vận dụng để giải thích, phân biệt dữ kiện với suy luận trong tình huống giả định.

HS làm việc cặp đôi. Phần 1: làm các bài tập 1 đến 4 (từ bài tập đã cho). Phần 2: làm Phiếu học tập số 2 (bài tập 5 và 6). GV có thể mở học liệu NeoEdu phần bài tập tương tác để HS kiểm tra nhanh.
Đề các bài tập: (1) Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: Công cụ kim loại, Sản phẩm dư thừa, Của cải riêng, Thuỷ lợi cộng đồng. (2) Mô tả nào phù hợp với Công cụ kim loại: A. Phần vượt nhu cầu dùng ngay; B. Tăng năng suất lao động; C. Góp phần phân hoá giàu nghèo; D. Duy trì nhu cầu hợp tác. (3) Chọn đúng hai cặp liên hệ: A. Công cụ kim loại – Phần vượt nhu cầu dùng ngay; B. Của cải riêng – Góp phần phân hoá giàu nghèo; C. Sản phẩm dư thừa – Tăng năng suất lao động; D. Thuỷ lợi cộng đồng – Duy trì nhu cầu hợp tác. (4) Xác định đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Công cụ kim loại: Tăng năng suất lao động; b) Có sản phẩm dư thừa thì mọi người tự động có quyền sở hữu như nhau; c) Chỉ riêng sự xuất hiện của một chiếc rìu sắt đã đủ chứng minh một xã hội có giai cấp; d) Thuỷ lợi cộng đồng: Duy trì nhu cầu hợp tác.
Bài 5 và 6 (tình huống giả định, xem Phiếu số 2).

Đáp án: Bài 1: Công cụ kim loại – Tăng năng suất lao động; Sản phẩm dư thừa – Phần vượt nhu cầu dùng ngay; Của cải riêng – Góp phần phân hoá giàu nghèo; Thuỷ lợi cộng đồng – Duy trì nhu cầu hợp tác. Bài 2: B. Bài 3: B và D (hai cặp đúng; hai cặp còn lại sai vì hoán đổi mô tả). Bài 4: a) Đ; b) S (sản phẩm dư tạo khả năng tích luỹ, cách sở hữu và phân phối có thể làm phân hoá); c) S (cần xem quan hệ sở hữu, lao động và quyền lực, không chỉ một công cụ); d) Đ. Bài 5 và 6: Ban đầu mỗi hộ dư $10 - 6 = 4$ giỏ. Tăng sản lượng tạo khả năng tích luỹ. Phân hoá xuất hiện khi quyền sở hữu, sử dụng ruộng và của cải trở nên không đều; không thể chỉ nhìn mức 10 giỏ để kết luận hai hộ có địa vị như nhau. Chấm bài 4 theo số ý đúng: 0, 1, 2, 3, 4 ý đúng tương ứng 0; 0,1; 0,25; 0,5; 1 điểm.

HS vận dụng kiến thức để giải thích tình huống liên quan đến hợp tác, kĩ thuật và thời điểm chuyển đổi công cụ, qua đó rèn kĩ năng lập luận có căn cứ.

HS làm cá nhân, trả lời 2 câu hỏi ở phần 2 của Phiếu học tập số 2: (7) Vì sao người dùng công cụ sắt vẫn có thể phải hợp tác? (9) Vì sao không dùng niên đại kim loại của một nơi cho mọi nơi khác? HS có thể hoàn thiện tại lớp hoặc tiếp tục ở nhà.

Đáp án gợi ý: (7) Công cụ tốt không thay thế mọi nhu cầu xã hội. Đào kênh, đắp bờ, chống lũ và bảo vệ cộng đồng vẫn cần nhiều người; kĩ thuật thay đổi không làm quan hệ cộng đồng mất đi ngay. (9) Việc phát hiện, truyền bá và sử dụng kim loại diễn ra khác nhau ở mỗi nơi. Cần chứng cứ từng khu vực; mốc của một cộng đồng không chứng minh các cộng đồng khác chuyển đổi đồng thời. Chấp nhận các cách diễn đạt tương đương có căn cứ.