Giáo án Bài 5. Xã hội nguyên thuỷ

HS bước đầu nhận ra con người nguyên thuỷ sống dựa vào nhau; làm quen với cách tách dữ kiện khỏi suy luận.

GV chiếu câu: “Ông A đi kiếm ăn một mình trong rừng suốt ba ngày và không bắt được con mồi nào.” HS trả lời hai câu hỏi: (1) Câu trên là dữ kiện hay suy luận? (2) Từ dữ kiện đó, có thể suy ra điều gì về việc sống một mình trong xã hội nguyên thuỷ?

• Câu “Ông A đi kiếm ăn một mình ba ngày, không bắt được con mồi” là dữ kiện, vì mô tả việc đã xảy ra.
• Suy luận có thể nêu: sống một mình gặp khó khăn về thức ăn; muốn sống tốt cần có sự phối hợp với người khác.
• Kết luận mở đầu: con người nguyên thuỷ cần hợp tác để sinh tồn.

HS nêu được khái niệm thị tộc, bộ lạc và giải thích được vì sao người nguyên thuỷ sống thành nhóm.

HS đọc mục Kiến thức của bài và làm việc nhóm 4 người để vẽ sơ đồ tư duy có trung tâm “Tổ chức xã hội nguyên thuỷ”, hai nhánh chính là “Thị tộc” và “Bộ lạc”.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Thị tộc dựa trên mối quan hệ nào? (2) Bộ lạc khác thị tộc ở điểm nào? (3) Vì sao người nguyên thuỷ không sống riêng lẻ?

• Thị tộc: nhóm có quan hệ huyết thống.
• Bộ lạc: gồm những thị tộc gần gũi; nhiều thị tộc có thể hợp thành bộ lạc.
• Kết luận: người nguyên thuỷ sống dựa vào hợp tác để kiếm thức ăn, làm nơi ở và truyền kinh nghiệm.

HS so sánh được cách kiếm sống cũ và mới; giải thích được vì sao trồng trọt, chăn nuôi làm đời sống ổn định hơn và sự chuyển đổi không đồng thời ở mọi nơi.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 1: mỗi người điền ý riêng vào ô của mình, sau đó thống nhất ý chung ở ô trung tâm.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Săn bắt, hái lượm cung cấp gì và phụ thuộc vào điều gì? (2) Trồng trọt, chăn nuôi khác cách cũ ở điểm nào? (3) Vì sao nói sự chuyển đổi không diễn ra đồng thời ở mọi nơi?

• Săn bắt, hái lượm: cung cấp thức ăn, phụ thuộc vào sản vật có sẵn trong tự nhiên.
• Trồng trọt, chăn nuôi: chủ động hơn về thức ăn vì gieo được hạt, nuôi được con vật.
• Làm gốm (về sau): góp phần làm đời sống ổn định hơn.
• Kết luận: sự chuyển đổi không đồng thời ở mọi nơi, vì điều kiện tự nhiên và hoàn cảnh mỗi nơi khác nhau.

HS nêu được vai trò của công cụ đá, sử dụng lửa và lao động đối với việc hình thành con người và xã hội nguyên thuỷ.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục Giải thích, phương pháp và giới hạn trong sách và trả lời ba nhiệm vụ:
(1) Công cụ đá được cải tiến như thế nào? Việc này rèn luyện điều gì?
(2) Sử dụng lửa mang lại lợi ích gì?
(3) Vì sao nói lao động không chỉ tạo thức ăn mà còn góp phần hình thành con người và xã hội? Lưu ý: đây là quá trình lâu dài, không phải một công cụ làm cơ thể biến đổi ngay lập tức.

• Công cụ đá: từ ghè đẽo tiến tới mài, khoan; khi mài, con người luyện thao tác bàn tay và tích luỹ kinh nghiệm về vật liệu.
• Lửa: giúp nấu chín thức ăn, sưởi ấm và xua thú dữ.
• Lao động: làm phát triển bàn tay, tư duy và ngôn ngữ; cùng săn bắt, làm nơi ở cần phân công, trao đổi và truyền kĩ năng, từ đó quan hệ cộng đồng phát triển.
• Kết luận: các biến đổi là kết quả tích luỹ lâu dài, không xảy ra ngay sau một lần lao động.

HS nhận biết dấu vết đời sống tinh thần của người nguyên thuỷ; phân biệt dữ kiện với suy luận và thận trọng khi giải nghĩa hiện vật.

HS làm việc nhóm 4, đọc các hiện vật trong Phiếu học tập số 2 và điền bảng hai cột Dữ kiện và Suy luận. Sau đó nhóm trả lời: vì sao không nên khẳng định chắc chắn ý nghĩa của từng hiện vật?

• Dữ kiện: có công cụ đá đã được mài nhẵn; có vòng trang sức làm từ vỏ sò; có tranh vẽ trên vách hang; có lớp tro than trên nền bếp.
• Suy luận (có thể nêu): người xưa đã cải tiến công cụ; có nhu cầu trang trí, làm đẹp; có thể đã dùng lửa để nấu thức ăn và sưởi ấm.
• Kết luận: tranh vẽ, đồ trang sức và tục chôn người chết cho thấy đời sống tinh thần, nhưng cần thận trọng khi giải nghĩa từng hiện vật; suy luận phải có căn cứ và nêu rõ mức độ chắc chắn.

HS củng cố khái niệm thị tộc, bộ lạc, trồng trọt, chăn nuôi, đồ trang sức và kiểm tra lập luận khi nhận định đúng sai.

HS làm việc theo cặp đôi, thực hiện bốn bài tập sau và đối chiếu với bài tập tương tác trên NeoEdu:
Bài 1: Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp (Thị tộc, Bộ lạc, Trồng trọt và chăn nuôi, Đồ trang sức).
Bài 2: Chọn mô tả phù hợp với “Thị tộc” trong các đáp án A, B, C, D.
Bài 3: Chọn đúng hai cặp liên hệ trong các đáp án A, B, C, D.
Bài 4: Xác định đúng hoặc sai các nhận định a, b, c, d.
GV tổ chức dưới hình thức thi đua nhanh giữa các cặp.

• Bài 1: Thị tộc – Nhóm có quan hệ huyết thống; Bộ lạc – Gồm những thị tộc gần gũi; Trồng trọt và chăn nuôi – Chủ động hơn về thức ăn; Đồ trang sức – Dấu vết nhu cầu thẩm mĩ.
• Bài 2: Đáp án B (Nhóm có quan hệ huyết thống).
• Bài 3: Đáp án B và D (Trồng trọt và chăn nuôi – Chủ động hơn về thức ăn; Đồ trang sức – Dấu vết nhu cầu thẩm mĩ).
• Bài 4: a) Đ; b) S (bộ lạc gồm nhiều thị tộc gần gũi, không phải thành viên của một thị tộc); c) S (các cách kiếm sống cũ và mới có thể cùng tồn tại); d) Đ.
  Thang chấm bài 4: 4 ý đúng 1 điểm; 3 ý đúng 0,5 điểm; 2 ý đúng 0,25 điểm; 1 ý đúng 0,1 điểm; không ý nào đúng 0 điểm.

HS giải thích được vì sao sự thay đổi cách kiếm ăn không đồng nghĩa với việc bỏ hoàn toàn cách cũ; nhận ra thay đổi thể hiện chủ động tạo nguồn thức ăn.

HS làm việc theo cặp đôi với tình huống giả định: “Một cộng đồng giả định tìm thức ăn bằng hái lượm và bắt cá. Sau đó họ giữ hạt để gieo, nuôi một số con vật, vẫn tiếp tục bắt cá.”
Câu hỏi 1: Giải thích vì sao không nên gọi sự thay đổi này là bỏ hoàn toàn cách kiếm ăn cũ.
Câu hỏi 2: Thay đổi nào cho thấy chủ động tạo nguồn thức ăn? A. Giữ hạt gieo trồng; B. Chỉ nhặt quả chín tự nhiên; C. Chỉ theo đàn thú hoang; D. Chỉ thu vỏ sò làm trang sức.

• Câu 1 (gợi ý chấm): Cộng đồng vẫn bắt cá, chỉ bổ sung trồng trọt và chăn nuôi; các hình thức kiếm sống có thể cùng tồn tại; sản xuất thức ăn tăng tính chủ động chứ không làm săn bắt, hái lượm biến mất ngay. Tiêu chí: đúng trọng tâm (40%); lập luận dựa trên chi tiết của tình huống (40%); nêu rõ đây là ví dụ giả định, không biến thành quan sát thật (20%).
• Câu 2: Đáp án A (Giữ hạt gieo trồng, vì gieo trồng chủ động tạo vụ thu hoạch, khác với lấy sản vật có sẵn).

HS vận dụng kiến thức về công cụ, lửa và lao động để viết đoạn văn có căn cứ về vai trò của lao động đối với con người và xã hội.

HS viết đoạn văn khoảng 8 đến 10 câu trả lời câu hỏi: “Nêu vai trò của lao động đối với người nguyên thuỷ và sự hình thành xã hội, có hai ví dụ cụ thể.” Đoạn văn cần phân biệt rõ điều đã biết từ sách và điều suy luận. Có thể liên hệ với một công việc lao động trong gia đình hoặc địa phương hiện nay để so sánh.

• Đoạn văn tham khảo: Lao động giúp người nguyên thuỷ tạo ra công cụ và thức ăn. Khi mài đá, họ rèn được sự khéo léo của bàn tay và tích luỹ hiểu biết về vật liệu. Cùng săn bắt và làm nơi ở, con người phải phân công, trao đổi và truyền kĩ năng cho nhau, nhờ đó tư duy, ngôn ngữ và quan hệ cộng đồng phát triển. Hai ví dụ: chế tác công cụ đá và cùng săn bắt. Những biến đổi này là kết quả của quá trình lâu dài.
• Tiêu chí chấm (1 điểm): vai trò tạo sản phẩm 0,2; vai trò phát triển con người 0,3; vai trò hợp tác xã hội 0,3; hai ví dụ phù hợp và nêu đúng tính lâu dài 0,2.