Giáo án Bài 4. Nguồn gốc loài người

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về nguồn gốc loài người và xác định nhiệm vụ học tập: tìm chứng cứ và phân biệt dữ kiện với suy luận.

GV đặt câu hỏi: “Theo em, loài người xuất hiện từ bao giờ và từ đâu? Căn cứ nào giúp các nhà khoa học biết điều đó?” HS nêu ý kiến cá nhân trong khoảng 1 phút, sau đó một vài HS chia sẻ trước lớp.

Danh sách 3–4 ý kiến ban đầu của HS được GV ghi lên bảng. Nhiệm vụ học tập được xác định: tìm hiểu quá trình tiến hóa của loài người qua các chứng cứ (di cốt, công cụ đá, địa tầng) và rèn kĩ năng phân biệt dữ kiện với suy luận.

HS nêu được các giai đoạn chính (người tối cổ, người tinh khôn) và giải thích vai trò của di cốt người, công cụ ghè đẽo, địa tầng khai quật như chứng cứ nghiên cứu.

Kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: HS chia thành nhóm 4 (nhóm chuyên gia). Mỗi thành viên được giao nghiên cứu một đối tượng: (1) Di cốt người; (2) Công cụ ghè đẽo; (3) Người tinh khôn; (4) Địa tầng khai quật. HS đọc mục Kiến thức trong sách và ghi lại câu trả lời cho các câu hỏi trong Phiếu học tập số 1: “Đối tượng này là chứng cứ về điều gì?” và “Nó giúp nhà nghiên cứu biết thêm điều gì về quá trình tiến hóa?”. Vòng 2: các chuyên gia quay về nhóm gốc, lần lượt trình bày phần mình nghiên cứu để cả nhóm hoàn thiện bảng. Sau đó GV hỏi: “Vì sao nói quá trình tiến hóa được nghiên cứu qua nhiều loại chứng cứ cùng lúc?”

Bảng hoàn thiện trong Phiếu học tập số 1 gồm:

• Di cốt người: Chứng cứ về cơ thể.
• Công cụ ghè đẽo: Chứng cứ về hoạt động chế tác.
• Người tinh khôn: Cơ thể gần người hiện nay.
• Địa tầng khai quật: Bối cảnh xác định quan hệ trước sau.
  Kết luận HS rút ra: Người tối cổ đã đi bằng hai chân và biết chế tác công cụ; người tinh khôn có cấu tạo cơ thể gần người hiện nay. Loài người hình thành qua quá trình tiến hóa lâu dài, được nghiên cứu bằng nhiều loại chứng cứ kết hợp với nhau.

HS giải thích được vì sao một công cụ cần được đặt trong bối cảnh khai quật, vì sao hình dáng hòn đá không đủ để kết luận tuổi hay chủ nhân, và vì sao niên đại cần ghi khoảng sai số.

Kĩ thuật suy nghĩ – cặp đôi – chia sẻ. GV trình bày thông tin: châu Phi có những phát hiện rất sớm về tổ tiên loài người; ở Việt Nam, dấu tích tại An Khê và các địa điểm khác góp phần nghiên cứu thời nguyên thủy. GV đặt câu hỏi: (1) “Một công cụ đá có giá trị nghiên cứu khi nào?” (2) “Chỉ nhìn hình dáng hòn đá sắc có đủ để kết luận tuổi không? Vì sao?” (3) “Vì sao niên đại của một phát hiện cần ghi khoảng sai số nếu được xác định bằng phương pháp đo?” HS suy nghĩ 1 phút, thảo luận cặp đôi 2 phút, sau đó chia sẻ.

Kết luận HS rút ra:

• Một công cụ đá cần được đặt trong bối cảnh khai quật (vị trí, lớp đất) thì mới có giá trị nghiên cứu.
• Chỉ nhìn hình dáng hòn đá không đủ để kết luận tuổi hay chủ nhân; độ sắc không phải căn cứ xác định tuổi.
• Niên đại đo bằng phương pháp có giới hạn chính xác nên cần ghi khoảng sai số, tránh coi ước lượng là con số tuyệt đối.

HS ghép đúng đối tượng với mô tả, chọn đúng liên hệ và xác định đúng sai các nhận định liên quan đến nguồn gốc loài người.

Bài tập 1: Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp (Di cốt người, Công cụ ghè đẽo, Người tinh khôn, Địa tầng khai quật).
Bài tập 2: Mô tả nào phù hợp với “Di cốt người”? A. Chứng cứ về hoạt động chế tác; B. Chứng cứ về cơ thể; C. Cơ thể gần người hiện nay; D. Bối cảnh xác định quan hệ trước sau.
Bài tập 3: Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp. A. Di cốt người — Chứng cứ về hoạt động chế tác; B. Người tinh khôn — Cơ thể gần người hiện nay; C. Công cụ ghè đẽo — Chứng cứ về cơ thể; D. Địa tầng khai quật — Bối cảnh xác định quan hệ trước sau.
Bài tập 4: Xác định Đ hoặc S: a) Di cốt người: Chứng cứ về cơ thể. b) Chỉ cần nhìn đá sắc là xác định được chính xác tuổi của công cụ. c) Con người hiện nay sinh ra từ các loài vượn đang sống ngày nay. d) Địa tầng khai quật: Bối cảnh xác định quan hệ trước sau.
Bài 1–3 làm cá nhân trên phiếu hoặc vở; bài 4 GV tổ chức trò chơi giơ thẻ Đ/S. Có thể dùng bài tập tương tác trên NeoEdu để kiểm tra nhanh.

Đáp án:

• Bài 1: Di cốt người – Chứng cứ về cơ thể; Công cụ ghè đẽo – Chứng cứ về hoạt động chế tác; Người tinh khôn – Cơ thể gần người hiện nay; Địa tầng khai quật – Bối cảnh xác định quan hệ trước sau.
• Bài 2: B (Di cốt người là chứng cứ về cơ thể).
• Bài 3: B và D (Người tinh khôn – Cơ thể gần người hiện nay; Địa tầng khai quật – Bối cảnh xác định quan hệ trước sau).
• Bài 4: a) Đ; b) S (cần bối cảnh và phương pháp định tuổi, độ sắc không xác định tuổi tuyệt đối); c) S (con người và các loài vượn hiện nay có tổ tiên chung, không phải loài đang sống biến trực tiếp thành người); d) Đ.

HS vận dụng cách đọc tình huống để phân biệt dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ.

HS đọc Phiếu học tập số 2 gồm tình huống: “Một hòn đá sắc được nhặt ngoài sân; một công cụ khác được khai quật, ghi rõ lớp đất và vị trí. Chưa có kết quả định tuổi cho hai vật.” Câu hỏi: (1) Vật nào có bối cảnh nghiên cứu tốt hơn? (2) Có thể nêu tuổi tuyệt đối ngay không? Vì sao? (3) Trong hai nhận định sau, nhận định nào là dữ kiện, nhận định nào là suy luận: “Công cụ được khai quật ở lớp đất sâu hơn nên có thể cổ hơn.” và “Hòn đá sắc này chắc chắn của người tinh khôn.”

Kết luận có căn cứ: Vật khai quật có bối cảnh nghiên cứu tốt hơn vì có vị trí và địa tầng. Chưa thể nêu tuổi tuyệt đối khi chưa có phương pháp định tuổi và kết quả tin cậy; độ sắc không phải đồng hồ đo tuổi. Nhận định “lớp sâu hơn nên có thể cổ hơn” là suy luận dựa trên địa tầng, cần kiểm chứng thêm; nhận định “chắc chắn của người tinh khôn” là suy luận không có căn cứ, vì hòn đá nhặt ngoài sân không có bối cảnh.