Giáo án Bài 3. Thời gian trong lịch sử

Xác định được vấn đề của bài: để sắp xếp và tính được các sự kiện lịch sử cần thống nhất cách tính thời gian và mốc chung.

GV đưa câu hỏi tình huống: “Nếu chỉ nghe nói ‘sự kiện xảy ra vào năm 938’ mà không biết năm này tính theo mốc nào, em có xác định được sự kiện đó xảy ra trước hay sau sự kiện khác 40 năm không? Vì sao?” HS suy nghĩ và trả lời nhanh. GV dẫn vào bài: thời gian lịch sử được tính theo các loại lịch và mốc quy ước.

HS nêu được: muốn so sánh, sắp xếp các sự kiện phải có mốc thời gian thống nhất và cách tính thống nhất. GV ghi tên bài “Thời gian trong lịch sử” lên bảng.

Nêu được cơ sở tính thời gian của âm lịch, dương lịch, công lịch và khái niệm thập kỉ, thế kỉ, thiên niên kỉ.

HS đọc mục “Kiến thức và mối liên hệ” và mục “Khái niệm” trong SGK, làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi thành viên đọc một phần, ghi ý chính vào ô của mình trên khăn; sau đó cả nhóm thống nhất nội dung và điền vào Phiếu học tập số 1, gồm các nội dung: (1) Âm lịch dựa vào gì? (2) Dương lịch dựa vào gì? (3) Công lịch dùng mốc nào để phân biệt? (4) Một thập kỉ, một thế kỉ, một thiên niên kỉ bằng bao nhiêu năm?

Nội dung HS rút ra và ghi vào Phiếu học tập số 1:

• Âm lịch dựa chủ yếu vào chu kì Mặt Trăng.
• Dương lịch dựa vào chu kì Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời.
• Công lịch lấy mốc quy ước để phân biệt trước Công nguyên (TCN) và Công nguyên.
• Một thập kỉ: 10 năm; một thế kỉ: 100 năm; một thiên niên kỉ: 1000 năm.

Xác định được năm thuộc thế kỉ nào, giải thích được vì sao không có năm 0 và tính đúng khoảng cách qua mốc Công nguyên.

GV trình chiếu trục thời gian trên trang NeoEdu (mục ví dụ) và vẽ sẵn trên bảng. HS làm việc cặp đôi, thảo luận các câu hỏi: (1) Năm 1 TCN và năm 1 cách nhau bao nhiêu năm? Vì sao? (2) Thế kỉ I gồm những năm nào? Thế kỉ X gồm những năm nào? (3) Năm 938 thuộc thế kỉ nào? (4) Ví dụ: trục có ba mốc 179 TCN, 40 và 938; sắp ba mốc từ sớm đến muộn và tính khoảng cách từ năm 40 đến năm 938.

• Trên trục thời gian, năm TCN càng lớn càng xa hiện tại; cách ghi lịch thông dụng không có năm 0.
• Từ 1 TCN đến năm 1 cách nhau 1 năm (không cộng thành 2 năm).
• Thế kỉ I gồm năm 1–100; thế kỉ X gồm năm 901–1000; năm 938 thuộc thế kỉ X.
• Ví dụ: thứ tự 179 TCN → 40 → 938; khoảng cách từ năm 40 đến năm 938 là $938 - 40 = 898$ năm (hai mốc đều thuộc Công nguyên).

Phân biệt được dữ kiện với suy luận; giải thích được thứ tự sự kiện chưa tự chứng minh quan hệ nguyên nhân.

HS làm cặp đôi với Phiếu học tập số 2. Tình huống: Bạn A nói “Sự kiện X xảy ra năm 40, sự kiện Y xảy ra năm 938, vậy sự kiện X đã gây ra sự kiện Y.” Yêu cầu HS: (1) Tách phần dữ kiện (điều đã ghi nhận về năm và sự kiện) và phần suy luận; (2) Nhận xét: thứ tự thời gian có đủ chứng minh nguyên nhân không? Vì sao?

• Dữ kiện: sự kiện X có năm 40; sự kiện Y có năm 938.
• Suy luận: “X gây ra Y.” Đây là suy luận cần thêm căn cứ.
• Kết luận: thứ tự thời gian (40 trước 938) là cơ sở cần thiết nhưng chưa tự chứng minh quan hệ nguyên nhân; muốn kết luận cần có tư liệu và lập luận có căn cứ.

Vận dụng được kiến thức về thập kỉ, thế kỉ, thiên niên kỉ và cách xác định năm thuộc thế kỉ nào.

Bài 1: Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp (Một thập kỉ; Một thế kỉ; Một thiên niên kỉ; Năm 938).
Bài 2: Mô tả nào phù hợp với “Một thập kỉ”? A. 100 năm; B. 10 năm; C. 1000 năm; D. Thuộc thế kỉ X.
Bài 3: Chọn đúng hai cặp liên hệ: A. Một thập kỉ — 100 năm; B. Một thiên niên kỉ — 1000 năm; C. Một thế kỉ — 10 năm; D. Năm 938 — Thuộc thế kỉ X.
Bài 8: Năm 101 thuộc thế kỉ nào? A. Thế kỉ II; B. Thế kỉ I; C. Thế kỉ X; D. Thế kỉ XI.

Đáp án:

• Bài 1: Một thập kỉ – 10 năm; Một thế kỉ – 100 năm; Một thiên niên kỉ – 1000 năm; Năm 938 – Thuộc thế kỉ X.
• Bài 2: B (Một thập kỉ là 10 năm).
• Bài 3: B và D (Một thiên niên kỉ – 1000 năm; Năm 938 – Thuộc thế kỉ X).
• Bài 8: A (Thế kỉ I kết thúc năm 100, năm 101 mở đầu thế kỉ II).

Xét được tính đúng sai của nhận định về thập kỉ, thế kỉ và năm 0; sửa được lỗi tính thế kỉ.

Bài 4: Xác định đúng hoặc sai cho từng nhận định: a) Một thập kỉ: 10 năm. b) Một thế kỉ có 1000 năm. c) Cách ghi Công lịch thông dụng có năm 0 giữa 1 TCN và năm 1. d) Năm 938: Thuộc thế kỉ X.
Bài 7: Bạn Bình nói năm 1000 thuộc thế kỉ XI. Hãy sửa và giải thích.
Bài 9: Tính số năm từ 1 TCN tới năm 1 và giải thích.

Đáp án:

• Bài 4: a) Đ; b) S (một thế kỉ có 100 năm); c) S (cách ghi này không có năm 0, khoảng cách giữa 1 TCN và năm 1 là 1 năm); d) Đ.
• Bài 7: Năm 1000 thuộc thế kỉ X, vì thế kỉ X gồm năm 901–1000; thế kỉ XI bắt đầu từ năm 1001.
• Bài 9: Khoảng cách là 1 năm vì không có năm 0 trong cách ghi lịch này.

Vận dụng được cách xác định thế kỉ, tính khoảng cách năm và phân biệt dữ kiện với suy luận vào một mốc thời gian thực tế.

HS chọn một mốc năm có thật trong gia đình hoặc địa phương (ví dụ năm xây dựng trường, năm sinh của người thân hoặc năm có sự kiện được ghi trong sách lịch sử địa phương). HS ghi: (1) Mốc năm và sự kiện; (2) Năm thuộc thế kỉ nào, thập kỉ nào; (3) Tính số năm từ mốc đó đến năm hiện tại; (4) Phân loại: điều đã được ghi nhận (dữ kiện) và điều em suy luận thêm (nếu có). Yêu cầu chỉ dùng mốc năm đã kiểm chứng được qua tư liệu hoặc người thân, không tự bịa.

Phiếu ghi 4 dòng gồm: mốc năm và sự kiện; thế kỉ tương ứng; số năm đã trôi qua tính đến năm hiện tại (ghi rõ phép tính); phần dữ kiện và phần suy luận được tách riêng.