Giáo án Bài 2. Dựa vào đâu để biết và phục dựng lại lịch sử?

HS nhận ra lịch sử được biết đến qua nhiều loại dấu vết khác nhau và đặt vấn đề: làm sao biết một thông tin lịch sử là đáng tin.

GV đưa ra tình huống: “Ở một làng cổ có một chiếc chuông đồng, người dân kể rằng chuông được đúc từ thời xa xưa và có tiếng thiêng.” GV đặt câu hỏi: (1) Làm thế nào để biết chuông này thật sự được đúc khi nào? (2) Lời kể của người dân có đủ để tin không? Vì sao? HS suy nghĩ cá nhân khoảng 1 phút, sau đó chia sẻ với bạn bên cạnh.

HS nêu được ít nhất hai cách biết: xem trực tiếp chuông (hiện vật), đọc dòng chữ khắc trên chuông (chữ viết), nghe lời kể của người dân (truyền miệng). HS kết luận sơ bộ: lời kể cần được kiểm tra thêm, chưa đủ để kết luận chắc chắn. GV ghi tựa bài “Dựa vào đâu để biết và phục dựng lại lịch sử?” lên bảng.

HS nêu được ba loại tư liệu chính, lấy được ví dụ minh hoạ, hiểu giá trị và giới hạn của từng loại; hiểu vì sao tư liệu gốc vẫn phải kiểm tra người tạo và mục đích tạo.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (xem phần worksheets). Nhóm đọc mục Kiến thức trong sách giáo khoa và phần kiến thức của bài, phân loại các ví dụ: rìu đá khai quật, bia khắc chữ, truyện kể qua nhiều thế hệ, hồi kí, bản sao bia. Nhóm ghi thông tin vào ô tương ứng trên khăn trải bàn, sau đó thảo luận: tư liệu gốc có giá trị gì và cần kiểm tra điều gì?

Kết quả nhóm trên khăn trải bàn gồm: (1) Tư liệu hiện vật: công cụ, đồ dùng, di tích; ví dụ rìu đá khai quật. (2) Tư liệu chữ viết: văn bản, bia khắc; ví dụ bia khắc chữ. (3) Tư liệu truyền miệng: chuyện kể lưu truyền qua nhiều thế hệ. Kiến thức HS rút ra: tư liệu gốc gắn với thời điểm và sự kiện được tìm hiểu, có giá trị đặc biệt, nhưng vẫn phải kiểm tra người tạo và mục đích tạo. Bản sao có thể thiếu chất liệu, nét khắc, dấu sửa và bối cảnh đặt bia.

HS hiểu vì sao cần đối chiếu các nguồn độc lập; biết một truyền thuyết có thể phản ánh kí ức cộng đồng nhưng chi tiết thần kì không tự trở thành sự kiện có thật; biết tách chứng cứ trực tiếp khỏi suy luận khi kết luận.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2. Cặp đôi đọc tình huống: một chuông đồng khắc năm 1804 còn nguyên ở đình; một bài viết năm 2020 kể chuông đúc năm 1805 nhưng không dẫn hồ sơ. Các câu hỏi: (1) Nguồn nào có căn cứ trực tiếp hơn? Vì sao? (2) Cần kiểm tra thêm điều gì? (3) Truyện có phép lạ có thể khẳng định phép lạ đã xảy ra không? Vì sao?

Kết luận HS rút ra: niên đại 1804 có căn cứ trực tiếp hơn vì được khắc trên hiện vật. Bước kiểm tra tiếp theo: đọc đúng niên hiệu, kiểm tra chuông có bị khắc lại không và đối chiếu hồ sơ đình. Truyện có phép lạ không thể khẳng định phép lạ đã xảy ra; truyện cho biết niềm tin, ước vọng hoặc kí ức của cộng đồng, muốn xác lập sự kiện cần chứng cứ phù hợp. Khi ghi kết luận cần tách “chứng cứ trực tiếp” với “suy luận” và nêu điều chưa biết.

HS vận dụng kiến thức về các loại tư liệu, kiểm tra chéo nguồn và phân biệt dữ kiện với suy luận để làm các bài tập củng cố.

GV tổ chức trò chơi “Ai nhanh – ai đúng” trên học liệu NeoEdu hoặc trên bảng, gồm 4 nhiệm vụ: (1) Ghép đối tượng với mô tả: Rìu đá khai quật, Bia khắc chữ, Truyện kể qua nhiều thế hệ, Kiểm tra chéo nguồn với các mô tả tương ứng. (2) Chọn đúng hai cặp liên hệ: A. Rìu đá khai quật — Tư liệu chữ viết; B. Truyện kể qua nhiều thế hệ — Tư liệu truyền miệng; C. Bia khắc chữ — Tư liệu hiện vật; D. Kiểm tra chéo nguồn — Đối chiếu chứng cứ độc lập. (3) Đúng hay sai: a) Rìu đá khai quật: Tư liệu hiện vật; b) Bia khắc chữ chỉ là tư liệu truyền miệng, không chứa tư liệu chữ viết; c) Mọi chi tiết thần kì trong truyền thuyết đều là sự kiện đã được kiểm chứng; d) Kiểm tra chéo nguồn: Đối chiếu chứng cứ độc lập. (4) Một hồi kí viết nhiều năm sau sự kiện cần được xử lí thế nào? A. Kiểm tra kí ức, mục đích và đối chiếu nguồn khác; B. Loại bỏ chỉ vì không phải hiện vật; C. Tin mọi chi tiết vì có người kể; D. Coi là văn bản pháp luật.

Đề 1: Rìu đá khai quật – Tư liệu hiện vật; Bia khắc chữ – Tư liệu chữ viết; Truyện kể qua nhiều thế hệ – Tư liệu truyền miệng; Kiểm tra chéo nguồn – Đối chiếu chứng cứ độc lập.
Đề 2: Đáp án B và D (Truyện kể qua nhiều thế hệ — Tư liệu truyền miệng; Kiểm tra chéo nguồn — Đối chiếu chứng cứ độc lập). Hai cặp còn lại sai vì Rìu đá khai quật là tư liệu hiện vật, Bia khắc chữ là tư liệu chữ viết.
Đề 3: a) Đ; b) S (bia vừa là hiện vật vừa chứa tư liệu chữ viết); c) S (yếu tố thần kì không tự trở thành chứng cứ về phép lạ có thật); d) Đ. Đúng 4/4 ý: 4 điểm; đúng 3 ý: 3 điểm; cứ thế đến 0 điểm.
Đề 4: Đáp án A (hồi kí hữu ích nhưng kí ức và góc nhìn có giới hạn, cần kiểm tra chéo).

HS vận dụng cách phân loại tư liệu và kiểm tra chéo nguồn để đánh giá một nguồn thông tin lịch sử gần gũi với đời sống, qua đó hình thành thói quen không tin vội và nói rõ điều chưa biết.

GV giao nhiệm vụ: Chọn một tư liệu trong gia đình hoặc địa phương (một đồ vật cũ, tấm bia, văn bản gia phả, hoặc câu chuyện kể của ông bà). Trả lời: (1) Tư liệu đó thuộc loại nào? (2) Ai tạo ra nó và để làm gì? (3) Cần đối chiếu với nguồn nào khác? (4) Viết 3–4 câu kết luận, tách phần chứng cứ trực tiếp với phần suy luận và nêu điều chưa biết. Thực hiện ở nhà, nộp vào tiết sau; HS có thể trình bày ngắn trước lớp.

Sản phẩm là một đoạn văn ngắn (khoảng 8–10 câu) gồm: tên và loại tư liệu; người tạo và mục đích; nguồn cần đối chiếu; kết luận có tách chứng cứ với suy luận; nêu rõ điều chưa biết. Ví dụ: “Đây là tư liệu chữ viết (văn bản gia phả). Người tạo là người trong dòng họ, mục đích ghi chép thế hệ. Cần đối chiếu với hồ sơ của địa phương. Chứng cứ trực tiếp: tên và năm ghi trên văn bản. Suy luận: năm sinh các thế hệ tiếp theo. Điều chưa biết: chưa có hồ sơ đối chiếu.”