Giáo án Bài 1. Lịch sử và cuộc sống

Tạo tình huống gợi mở, giúp HS nhận ra lịch sử gắn với những dấu vết quanh mình và xác định nhiệm vụ tìm hiểu của bài.

GV đưa ảnh lớp học cũ hoặc ngôi nhà cũ ở địa phương (hoặc mô tả bằng lời) và đặt câu hỏi: "Ai xây ngôi nhà này? Xây lúc nào? Vì sao em biết điều đó?". HS trả lời nhanh theo cặp đôi, sau đó GV dẫn vào bài: lịch sử là gì và môn Lịch sử giúp ích gì cho đời sống.

Các câu trả lời nhanh của HS, ví dụ: "Ngôi nhà là hiện vật còn lại; em đoán người xây là ông bà vì nhà có kiểu cũ". Từ đó HS nêu được nhiệm vụ của bài: phân biệt hiện vật với nhận thức lịch sử và hiểu giá trị của việc học lịch sử.

HS nêu được lịch sử là quá khứ của con người, phân biệt hiện vật với nhận thức lịch sử và giải thích được vì sao nhận thức có thể được bổ sung nhưng việc đã xảy ra không thể thay đổi.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1 (đọc phần Kiến thức và mối liên hệ trong sách giáo khoa). Nhiệm vụ: (1) Điền bảng hai cột "Hiện vật" và "Nhận thức lịch sử" từ ví dụ ngôi nhà cũ; (2) Trả lời: Đối tượng của môn Lịch sử là gì? Vì sao việc đã xảy ra không thể thay đổi? Vì sao nhận thức có thể được bổ sung?

Phiếu học tập số 1 đã điền, cụ thể: Hiện vật là ngôi nhà cũ; nhận thức lịch sử là lời giải thích ai xây nhà, xây lúc nào. Đối tượng của môn Lịch sử là quá khứ của con người. Việc đã xảy ra không thể thay đổi vì đã diễn ra khách quan; nhận thức có thể được bổ sung khi tìm thấy tư liệu mới. Kiến thức HS rút ra: Lịch sử là toàn bộ những gì đã diễn ra trong quá khứ; môn Lịch sử nghiên cứu, giải thích quá khứ dựa trên dấu vết còn lại.

HS giải thích được giá trị của việc học lịch sử, nêu được cách xác định việc gì xảy ra, trong điều kiện nào và hậu quả ra sao, đồng thời nhận ra không nên chê trách người xưa khi bỏ qua hoàn cảnh.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 2 (đọc phần Giải thích, phương pháp và giới hạn). Nhiệm vụ: (1) Nêu hai giá trị của việc học lịch sử; (2) Một việc trong quá khứ của gia đình hoặc cộng đồng, xác định theo ba câu hỏi: việc gì xảy ra, trong điều kiện nào, hậu quả ra sao; (3) Giải thích vì sao không nên dùng kiến thức hiện nay để chê người xưa mà bỏ qua hoàn cảnh.

Phiếu học tập số 2 đã điền. Kiến thức HS rút ra: Học lịch sử giúp hiểu cội nguồn gia đình, cộng đồng và những lựa chọn của thế hệ trước; muốn rút kinh nghiệm cần xác định việc gì xảy ra, trong điều kiện nào và hậu quả ra sao. Không nên chê người xưa mà bỏ qua hoàn cảnh vì mỗi thời có điều kiện và hiểu biết khác nhau. Ví dụ HS có thể nêu: việc chuyển nhà của gia đình ông bà; điều kiện là khó khăn kinh tế; hậu quả là gia đình đổi được chỗ ở tốt hơn.

HS vận dụng cách đọc tình huống, phân biệt dữ kiện với suy luận, trình bày kết luận có căn cứ và làm các bài tập trắc nghiệm, đúng sai về nội dung bài.

Cặp đôi làm bài tập 1 đến 4 và bài tập 5, 6 (tình huống bạn An về mái trường). Đề tình huống: Một lớp tìm thấy ảnh trường năm 1985 có mái ngói. Sổ xây dựng ghi trường được thay mái năm 1998. Bạn An kết luận trường luôn có mái tôn. Nhiệm vụ: Sửa kết luận của An bằng hai bằng chứng. Bài 4: xác định đúng hoặc sai cho từng nhận định a) đến d). GV có thể mở bài tương tác trên trang NeoEdu để HS kiểm tra nhanh.

Đáp án cụ thể: (1) Đối tượng của môn Lịch sử – Quá khứ của con người; Việc đã xảy ra – Không thể thay đổi; Nhận thức về quá khứ – Có thể được bổ sung; Giá trị học lịch sử – Hiểu cội nguồn và rút kinh nghiệm. (2) Đáp án B. (3) Đáp án B và D. (4) a) Đúng; b) Sai, tư liệu mới làm thay đổi nhận thức, không làm sự kiện đã xảy ra diễn ra khác đi; c) Sai, nhận thức có thể được sửa và bổ sung khi có chứng cứ đáng tin cậy; d) Đúng. (5)–(6) Sửa kết luận của An: Ảnh cho thấy ít nhất năm 1985 trường có mái ngói; sổ ghi việc thay mái năm 1998. Vì vậy không thể nói trường luôn có mái tôn. Cần kiểm tra chất liệu mái mới trong hồ sơ trước khi gọi đó là mái tôn. (7) Việc xây trường thuộc quá khứ khách quan; cuốn sổ chỉ bổ sung điều ta biết về việc đó, thay đổi nhận thức không có nghĩa làm lại quá khứ. (8) Đáp án A. Thang chấm bài 4: 0 đến 1 ý đúng 0 điểm, 2 ý đúng 0,25 điểm, 3 ý đúng 0,5 điểm, 4 ý đúng 1 điểm.

HS vận dụng kiến thức của bài để đặt câu hỏi lịch sử từ tư liệu đời thường, nêu cách kiểm tra và trình bày kết luận có căn cứ.

HS chọn một tư liệu quen thuộc (ảnh lớp học cũ, ngôi nhà cũ, chiếc đồng hồ hay món đồ gia đình) và viết ba nội dung: một câu hỏi lịch sử có thể nghiên cứu; hai dữ kiện có thể kiểm tra; một suy luận và cách kiểm tra suy luận đó. Có thể làm trên lớp trong 5 phút và hoàn thiện về nhà.

Mỗi HS viết được một đoạn ngắn, ví dụ: Câu hỏi: "Lớp chúng em cũ có bao nhiêu học sinh vào ngày chụp ảnh?". Dữ kiện: ảnh có 30 người. Suy luận: lớp có 32 học sinh. Cách kiểm tra: đếm người trong ảnh rồi đối chiếu sổ lớp, vì học sinh vắng ảnh vẫn có thể thuộc lớp. Sản phẩm này thể hiện HS biết tách dữ kiện, suy luận và kiểm tra bằng chứng.