Giáo án Bài 14. Nhà nước Văn Lang – Âu Lạc

Huy động hiểu biết ban đầu về thời kì Hùng Vương và An Dương Vương; nhận ra cần phân biệt dấu tích vật chất với yếu tố truyền thuyết khi tìm hiểu lịch sử.

GV chiếu đoạn tư liệu ngắn về An Dương Vương và chiếc nỏ thần, sau đó nêu câu hỏi: “Trong câu chuyện này, chi tiết nào có thể kiểm chứng bằng hiện vật? Chi tiết nào thuộc phần kể của truyền thuyết?” HS trả lời nhanh cá nhân, sau đó GV dẫn vào nội dung bài học: nhà nước Văn Lang và Âu Lạc.

Câu trả lời dự kiến: Hiện vật có thể kiểm chứng gồm tường thành Cổ Loa và mũi tên đồng; phần thuộc truyền thuyết là chi tiết chiếc nỏ thần và các yếu tố thần kì. HS ghi vào vở câu hỏi định hướng: Nhà nước Văn Lang, Âu Lạc hình thành khi nào, ở đâu, tổ chức ra sao, và chứng cứ nào giúp biết điều đó.

Nêu được thời gian, địa bàn, giải thích được cơ sở hình thành và trình bày được tổ chức nhà nước Văn Lang.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm đọc mục về Văn Lang trong sách giáo khoa, quan sát lược đồ địa bàn Văn Lang và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Các câu hỏi chính: (1) Văn Lang hình thành vào khoảng thời gian nào và gắn với những lưu vực sông nào? (2) Nông nghiệp lúa nước, thủ công và nhu cầu trị thuỷ, bảo vệ cộng đồng đã tác động thế nào đến sự ra đời nhà nước? (3) Đứng đầu nhà nước là ai, có những ai giúp việc, tổ chức địa phương được sắp xếp ra sao?

Kết quả trên Phiếu học tập số 1: Văn Lang hình thành khoảng thế kỉ VII TCN, gắn với lưu vực các sông lớn ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. Cơ sở: nông nghiệp lúa nước phát triển, thủ công phát triển, phân hoá xã hội, nhu cầu trị thuỷ và bảo vệ cộng đồng đòi hỏi người điều phối. Tổ chức: vua Hùng đứng đầu; Lạc hầu, Lạc tướng giúp việc; dưới các bộ là làng, chạ do Bồ chính đứng đầu. Kết luận của nhóm: nhà nước ra đời từ nhu cầu tổ chức sản xuất và bảo vệ cộng đồng, không phải chỉ do một mốc năm.

Nêu được thời gian, người đứng đầu và trung tâm của Âu Lạc; giải thích được sự kế thừa tổ chức trước đó; phân biệt được chứng cứ khảo cổ với yếu tố truyền thuyết.

HS làm việc theo nhóm cũ, hoàn thành Phiếu học tập số 2. Nhóm đọc mục Âu Lạc, quan sát lược đồ và tư liệu về Cổ Loa, sau đó trả lời: (1) Âu Lạc ra đời vào thời gian nào, do ai đứng đầu, trung tâm là đâu? (2) Âu Lạc kế thừa những nét tổ chức nào của Văn Lang? (3) Trong các tư liệu: thành, hào, công cụ và vũ khí đồng; truyện nỏ thần, tư liệu nào là chứng cứ khảo cổ, tư liệu nào thuộc truyền thuyết? Vì sao?

Kết quả trên Phiếu học tập số 2: Âu Lạc ra đời vào thế kỉ III TCN, do An Dương Vương đứng đầu, trung tâm là Cổ Loa; kế thừa nhiều nét tổ chức trước đó và tăng cường lực lượng phòng thủ. Phân loại tư liệu: thành và hào Cổ Loa, công cụ và vũ khí đồng là chứng cứ khảo cổ; nỏ thần thuộc lớp kể truyền thuyết. Lí do: chứng cứ khảo cổ có hiện vật và bối cảnh phát hiện, còn nỏ thần là yếu tố kì ảo không kiểm chứng được. Kết luận: truyền thuyết có thể phản ánh kí ức về phòng thủ nhưng không chứng minh phép lạ đã xảy ra.

Củng cố khái niệm về Văn Lang, Âu Lạc, Cổ Loa và lúa nước; rèn kĩ năng xác định nhận định đúng sai dựa trên kiến thức của bài.

HS hoạt động cặp đôi. Phần 1: Ghép thẻ đối tượng với mô tả (bài 1). Phần 2: Chọn đáp án đúng (bài 2 và bài 3). Phần 3: Xác định Đ hoặc S cho từng ý (bài 4). Có thể dùng học liệu NeoEdu để làm bài tập tương tác và kiểm tra nhanh đáp án. GV bật thời gian đếm ngược cho mỗi phần.

Đáp án: Bài 1: Văn Lang – Vua Hùng đứng đầu; Âu Lạc – An Dương Vương đứng đầu; Cổ Loa – Trung tâm của Âu Lạc; Lúa nước – Cơ sở kinh tế quan trọng. Bài 2: Đáp án B (Vua Hùng đứng đầu, thuộc Văn Lang). Bài 3: Đáp án B và D (Cổ Loa – Trung tâm của Âu Lạc; Lúa nước – Cơ sở kinh tế quan trọng). Bài 4: a) Đ; b) S (Âu Lạc do An Dương Vương đứng đầu); c) S (Cổ Loa là trung tâm quan trọng của Âu Lạc); d) Đ. Thang chấm: 0, 1, 2, 3, 4 ý đúng tương ứng 0; 0,1; 0,25; 0,5; 1 điểm.

Vận dụng kiến thức bài học để đọc một tình huống, tách dữ kiện khỏi suy luận và trình bày kết luận có căn cứ về kĩ thuật phòng thủ Âu Lạc.

Tình huống: Một hồ sơ có dấu tích tường thành Cổ Loa, mũi tên đồng và truyện kể về nỏ thần. Chưa có chứng cứ vật chất cho phép lạ trong truyện. HS làm việc cặp đôi, trả lời: (1) Tách chứng cứ khảo cổ khỏi yếu tố truyền thuyết. (2) Căn cứ nào trực tiếp hơn để nghiên cứu kĩ thuật phòng thủ Âu Lạc: thành, hào và vũ khí khai quật có hồ sơ, hay một câu ca không rõ niên đại? (3) Vì sao làm thuỷ lợi và bảo vệ cộng đồng thúc đẩy tổ chức nhà nước? Sau khi trình bày, GV yêu cầu HS viết đoạn văn ngắn về nhà theo gợi ý.

Đáp án mẫu: Tường thành và mũi tên là chứng cứ hiện vật về phòng thủ, vũ khí. Nỏ thần thuộc lớp kể truyền thuyết; có thể phản ánh kí ức về kĩ thuật và phòng thủ nhưng không chứng minh phép lạ đã xảy ra. Căn cứ trực tiếp hơn là thành, hào và vũ khí khai quật có hồ sơ (đáp án A), vì có hiện vật và bối cảnh hỗ trợ nghiên cứu. Việc làm thuỷ lợi và bảo vệ cộng đồng vượt khả năng một gia đình, cần điều phối lao động, phân công và người chỉ huy, từ đó góp phần hình thành bộ máy tổ chức quyền lực. Tiêu chí chấm: đúng trọng tâm (40%); lập luận có chi tiết phù hợp (40%); trình bày rõ, không biến giả định thành quan sát thật (20%).