Giáo án Bài 13. Giao lưu văn hoá ở Đông Nam Á từ đầu Công nguyên đến thế kỉ X

Tạo tình huống mở đầu, giúp HS nhận ra giao lưu thương mại kéo theo giao lưu tôn giáo, chữ viết và nghệ thuật; xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV nêu câu hỏi: “Khi thương nhân và tu sĩ từ Ấn Độ đến Đông Nam Á, ngoài hàng hoá họ còn có thể mang theo những gì?” GV ghi nhanh các ý HS nêu lên bảng và dẫn dắt vào bài 13 với nhiệm vụ: tìm hiểu ai là người truyền bá, truyền cái gì và cư dân tiếp nhận ra sao.

HS nêu được ý kiến: tôn giáo (Phật giáo, Hin-đu giáo), chữ viết, nghệ thuật, kiến trúc; xác định được nhiệm vụ học tập: vai trò của chủ thể truyền bá, cách cư dân tiếp nhận và khái niệm tiếp biến văn hóa.

HS nêu được vai trò của thương nhân, tu sĩ, sứ giả và các yếu tố văn hoá đi qua tuyến giao lưu; giải thích được tiếp nhận có chọn lọc.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Xác định chủ thể truyền bá trong các tuyến giao lưu và yếu tố mỗi chủ thể mang theo. (2) Đọc nội dung mục Kiến thức và mối liên hệ, trả lời: Vì sao nói cư dân tiếp nhận theo cách chọn lọc? (3) Nêu vì sao tín ngưỡng bản địa vẫn tồn tại bên cạnh ảnh hưởng bên ngoài.

Kết quả trên Phiếu học tập số 1 gồm:

• Thương nhân: đưa hàng hoá kèm theo tôn giáo và giao lưu văn hoá qua các tuyến buôn bán.
• Tu sĩ: truyền bá Phật giáo, Hin-đu giáo.
• Sứ giả: góp phần đưa yếu tố văn hoá qua quan hệ giữa các vùng.
• Chữ viết và nghệ thuật: đi theo con đường buôn bán và tôn giáo.
  Kết luận: cư dân Đông Nam Á tiếp nhận có chọn lọc, giữ lại những yếu tố phù hợp với đời sống; tín ngưỡng bản địa tiếp tục tồn tại và kết hợp với ảnh hưởng bên ngoài.

HS giải thích được khái niệm tiếp biến văn hoá; phân biệt được tiếp biến với sao chép nguyên vẹn; phân biệt dữ kiện với suy luận khi đọc một tình huống.

HS hoạt động cặp đôi với Phiếu học tập số 2. Đọc ví dụ giả định về một công trình thờ thần có nguồn gốc Ấn Độ nhưng dùng gạch, hoa văn và kĩ thuật địa phương. Trả lời: (1) Dữ kiện nào là đối tượng được tiếp nhận? (2) Dữ kiện nào cho thấy sự sáng tạo của cư dân? (3) Vì sao có thể gọi là tiếp biến chứ không phải sao chép hoàn toàn? Đồng thời nêu chữ viết: vì sao từ cơ sở chữ Ấn Độ, một số cư dân có thể sáng tạo hệ chữ riêng?

Kết quả trên Phiếu học tập số 2:

• Dữ kiện: đối tượng thờ có nguồn gốc Ấn Độ; công trình dùng gạch, hoa văn và kĩ thuật địa phương.
• Suy luận: cư dân chủ động tạo hình phù hợp với môi trường và thẩm mĩ, nên đây là tiếp biến.
• Kết luận có căn cứ: đối tượng thờ là yếu tố tiếp nhận, còn vật liệu, hoa văn, kĩ thuật là sự sáng tạo địa phương; hai mặt cùng tồn tại nên không thể gọi đơn giản là bản sao.
• Tiếp biến văn hoá: tiếp nhận và sáng tạo lại; giao lưu không đồng nghĩa sao chép nguyên vẹn hoặc mất hoàn toàn bản sắc.

Củng cố các khái niệm của bài và kĩ năng phân biệt đúng sai, lựa chọn đáp án có căn cứ.

HS làm bài tập 1 đến 4 (ghép đôi, chọn đáp án, đúng sai). Có thể dùng học liệu số NeoEdu để làm bài tập tương tác. Lớp chia nhóm, mỗi nhóm làm một trạm, luân phiên trong 8 phút hoặc làm chung trên bảng.
Đề và đáp án:

1. Ghép: Thương nhân và tu sĩ – Chủ thể truyền bá văn hoá; Phật giáo và Hin-đu giáo – Ảnh hưởng từ Ấn Độ; Tín ngưỡng bản địa – Tiếp tục tồn tại; Tiếp biến văn hoá – Tiếp nhận và sáng tạo lại.
2. Mô tả nào phù hợp với “Thương nhân và tu sĩ”? A. Ảnh hưởng từ Ấn Độ; B. Chủ thể truyền bá văn hoá; C. Tiếp tục tồn tại; D. Tiếp nhận và sáng tạo lại.
3. Chọn đúng hai cặp liên hệ: A. Thương nhân và tu sĩ — Ảnh hưởng từ Ấn Độ; B. Tín ngưỡng bản địa — Tiếp tục tồn tại; C. Phật giáo và Hin-đu giáo — Chủ thể truyền bá văn hoá; D. Tiếp biến văn hoá — Tiếp nhận và sáng tạo lại.
4. Đúng hoặc sai: a) Thương nhân và tu sĩ: Chủ thể truyền bá văn hoá; b) Phật giáo và Hin-đu giáo được truyền tới Đông Nam Á từ La Mã; c) Tiếp biến văn hoá có nghĩa sao chép nguyên vẹn, không có sáng tạo bản địa; d) Tiếp biến văn hoá: Tiếp nhận và sáng tạo lại.

Đáp án:

1. Thương nhân và tu sĩ – Chủ thể truyền bá văn hoá; Phật giáo và Hin-đu giáo – Ảnh hưởng từ Ấn Độ; Tín ngưỡng bản địa – Tiếp tục tồn tại; Tiếp biến văn hoá – Tiếp nhận và sáng tạo lại.
2. B. Thương nhân và tu sĩ được xác định là chủ thể truyền bá văn hoá.
3. B và D. Hai cặp còn lại hoán đổi mô tả.
4. a) Đúng; b) Sai, hai truyền thống tôn giáo này có nguồn gốc từ Ấn Độ; c) Sai, tiếp biến gồm lựa chọn, biến đổi và sáng tạo lại; d) Đúng.

Đáp án đúng: 1 ghép đúng cả bốn cặp; 2 chọn B; 3 chọn B và D; 4 a Đúng, b Sai, c Sai, d Đúng. Mỗi nhóm nêu được lí do cho ý sai và ý đúng dựa trên kiến thức của bài.

Vận dụng khái niệm tiếp biến văn hoá và cách phân biệt dữ kiện với suy luận để nhận định một tình huống có căn cứ.

GV giao nhiệm vụ về nhà: Quan sát một công trình hoặc đồ vật ở địa phương (đền, chùa, đình, miếu, họa tiết trang trí, món đồ thủ công) có yếu tố ngoại nhập và yếu tố địa phương. Viết ngắn gọn: (1) Dữ kiện quan sát được; (2) Suy luận của em; (3) Kết luận có phải là tiếp biến hay không. Đồng thời trả lời câu hỏi: “Có thể từ một ngôi đền suy ra toàn bộ dân cư theo cùng tín ngưỡng không?”

Bài viết ngắn (khoảng 150 đến 200 chữ) gồm ba phần: dữ kiện, suy luận, kết luận có căn cứ. Câu trả lời mẫu cho câu hỏi: Không. Một ngôi đền chứng minh hoạt động tôn giáo ở một không gian, thời điểm; muốn khái quát phạm vi tín ngưỡng cần thêm chứng cứ về cư dân, thời gian, phân bố và các hình thức thờ khác.