Giáo án Bài 12. Sự hình thành và bước đầu phát triển của các vương quốc phong kiến ở Đông Nam Á (từ thế kỉ VII đến thế kỉ X)

Huy động kiến thức nền về Đông Nam Á trước thế kỉ VII và tạo tò mò về sự thay đổi của các vương quốc từ thế kỉ VII đến thế kỉ X.

HS quan sát bản đồ Đông Nam Á và nghe GV đưa ra hai gợi ý: một vương quốc phát triển ở lưu vực sông lớn, một vương quốc mạnh nhờ thương mại trên đảo. HS đoán tên hai vương quốc và trả lời câu hỏi: "Vì sao một vương quốc lại chọn phát triển bằng nông nghiệp ở lưu vực sông, còn vương quốc kia lại mạnh về buôn bán trên biển?"

HS nêu được dự đoán: Chân Lạp ở lưu vực sông Mê Công (nông nghiệp); Sri Vi-giay-a ở đảo Xu-ma-tra (thương mại biển). Sản phẩm là câu trả lời miệng, GV ghi các dự đoán lên bảng để đối chiếu sau bài học.

Nêu được Chân Lạp gắn với lưu vực Mê Công, Sri Vi-giay-a có thế mạnh thương mại biển trên đảo Xu-ma-tra; nhận biết quá trình thay đổi diễn ra không đồng đều.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 1, đọc mục Kiến thức và mối liên hệ trong SGK và quan sát bản đồ. HS điền vào bảng so sánh hai vương quốc theo các tiêu chí: vị trí, thế mạnh, không gian phát triển. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Vì sao nói sự thay đổi ở Đông Nam Á là quá trình không đồng đều? (2) Chân Lạp và Sri Vi-giay-a khác nhau ở điểm nào về không gian phát triển?

Phiếu học tập số 1 được hoàn thành với nội dung chính:

• Chân Lạp: phát triển ở lưu vực sông Mê Công, thế mạnh là nông nghiệp (ruộng và thủy lợi ở lưu vực sông).
• Sri Vi-giay-a: có thế mạnh hàng hải trên đảo Xu-ma-tra, phát triển thương mại biển.
• Quá trình thay đổi không đồng đều: không phải toàn khu vực đổi nhà nước cùng một năm.
  Kết luận HS rút ra: Mỗi vương quốc hình thành ở một không gian riêng, với thế mạnh riêng trong giai đoạn từ thế kỉ VII đến thế kỉ X.

Giải thích được các vương quốc phát triển nông nghiệp, thủ công nghiệp và buôn bán nhờ quan hệ giữa lục địa, hải đảo và tuyến biển; nêu được cách đọc bản đồ lịch sử đúng cách.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 2, đọc mục Giải thích, phương pháp và giới hạn trong SGK. HS điền bảng gồm ba cột: nghề kinh tế, điều kiện thuận lợi, mối liên hệ lục địa – hải đảo. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Vì sao một cảng biển cần quan hệ với vùng sản xuất nông nghiệp trong nội địa? (2) Vì sao khi xem bản đồ lịch sử phải xem mốc thời gian và chú giải, không lấy biên giới quốc gia ngày nay để xác định phạm vi vương quốc cổ?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành với nội dung chính:

• Nghề kinh tế: nông nghiệp, thủ công nghiệp, buôn bán.
• Điều kiện: lưu vực sông màu mỡ cho nông nghiệp; đảo và tuyến biển thuận lợi cho giao thương; quan hệ lục địa – hải đảo hỗ trợ giao lưu.
• Cách đọc bản đồ: lãnh thổ và trung tâm quyền lực thay đổi theo thời gian; bản đồ không ghi thời điểm có thể gộp các vùng không cùng lúc thuộc một nhà nước.
  Kết luận HS rút ra: Các vương quốc phát triển toàn diện nhờ tận dụng điều kiện tự nhiên, và khi đọc bản đồ phải xác định thời điểm để tránh hiểu sai.

Củng cố kiến thức về Chân Lạp, Sri Vi-giay-a, Xu-ma-tra và thế kỉ VII–X; rèn kĩ năng phân biệt nhận định đúng, sai theo nội dung bài.

HS làm bốn bài tập trong NeoEdu hoặc trên phiếu:
Bài 1: Ghép đối tượng với mô tả (Chân Lạp, Sri Vi-giay-a, Xu-ma-tra, thế kỉ VII–X).
Bài 2: Mô tả nào phù hợp với "Chân Lạp"? A. Thế mạnh thương mại biển; B. Gắn với lưu vực Mê Công; C. Đảo thuộc không gian phát triển Sri Vi-giay-a; D. Giai đoạn các vương quốc phát triển bước đầu.
Bài 3: Chọn đúng hai cặp liên hệ: A. Chân Lạp – Thế mạnh thương mại biển; B. Xu-ma-tra – Đảo thuộc không gian phát triển Sri Vi-giay-a; C. Sri Vi-giay-a – Gắn với lưu vực Mê Công; D. Thế kỉ VII–X – Giai đoạn các vương quốc phát triển bước đầu.
Bài 4: Đúng hay sai: a) Chân Lạp gắn với lưu vực Mê Công; b) Sri Vi-giay-a chỉ sống bằng nông nghiệp và không có thế mạnh hàng hải; c) Xu-ma-tra thuộc phần lục địa ở lưu vực Mê Công; d) Thế kỉ VII–X là giai đoạn các vương quốc phát triển bước đầu.
Bài 5: Dữ kiện nào phải có khi đọc phạm vi một vương quốc? A. Thời điểm bản đồ thể hiện; B. Tên tỉnh hiện nay thay mọi kí hiệu; C. Màu yêu thích của người vẽ; D. Số trang tài liệu thay chú giải.

Đáp án:
Bài 1: Chân Lạp – gắn với lưu vực Mê Công; Sri Vi-giay-a – thế mạnh thương mại biển; Xu-ma-tra – đảo thuộc không gian phát triển Sri Vi-giay-a; thế kỉ VII–X – giai đoạn các vương quốc phát triển bước đầu.
Bài 2: B (Gắn với lưu vực Mê Công).
Bài 3: B và D (Xu-ma-tra – đảo thuộc không gian phát triển Sri Vi-giay-a; Thế kỉ VII–X – giai đoạn các vương quốc phát triển bước đầu).
Bài 4: a) Đ; b) S (Sri Vi-giay-a có thế mạnh thương mại biển); c) S (Xu-ma-tra là đảo); d) Đ.
Bài 5: A (Thời điểm giúp xác định lãnh thổ ở giai đoạn nào).
Kết luận HS rút ra: Mỗi đối tượng gắn với một mô tả đúng; khi đọc bản đồ phải có thời điểm để xác định phạm vi.

Đọc tình huống, phân biệt dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ về thế mạnh của Chân Lạp và Sri Vi-giay-a.

GV đưa hai thẻ thông tin: thẻ A – ruộng và thủy lợi ở lưu vực sông; thẻ B – cảng và kiểm soát đường biển trên Xu-ma-tra. HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 2 (phần vận dụng), liên hệ mỗi thẻ với Chân Lạp hoặc Sri Vi-giay-a và giải thích theo lợi thế; đồng thời ghi rõ đâu là dữ kiện (có trong thẻ, SGK) và đâu là suy luận của bản thân. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Thẻ A và thẻ B tương ứng với vương quốc nào? (2) Phần nào là dữ kiện, phần nào là suy luận? (3) Vì sao không nên kết luận mỗi vương quốc chỉ làm duy nhất một nghề?

Kết quả dự kiến:

• Thẻ A phù hợp với Chân Lạp, vì thế mạnh nông nghiệp ở lưu vực Mê Công.
• Thẻ B phù hợp với Sri Vi-giay-a, vì thế mạnh hàng hải trên đảo Xu-ma-tra.
• Dữ kiện: nội dung trong thẻ và SGK (ruộng, thủy lợi, cảng, kiểm soát đường biển).
• Suy luận: lí do lợi thế tự nhiên dẫn đến thế mạnh kinh tế.
• Kết luận: Đây là thế mạnh tiêu biểu, không có nghĩa mỗi vương quốc chỉ làm một nghề; cảng biển cần lương thực và hàng hóa từ nội địa, nên thương mại biển và nông nghiệp bổ sung cho nhau.