Giáo án Bài 15. Chính sách cai trị của các triều đại phong kiến phương Bắc và sự chuyển biến của xã hội Âu Lạc

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về việc chính quyền đô hộ thường can thiệp vào đời sống người dân và dẫn dắt vào bài học.

GV trình chiếu câu hỏi: “Nếu một vùng đất bị chính quyền nước ngoài đô hộ, em nghĩ họ sẽ làm những việc gì với người dân địa phương?” HS suy nghĩ cá nhân khoảng 1 phút, sau đó phát biểu nhanh 2–3 ý. GV ghi các ý lên bảng, giữ lại để đối chiếu ở cuối tiết.

Danh sách ý kiến ban đầu của HS trên bảng, ví dụ: thu thuế, bắt nộp sản vật, cử quan lại cai trị, bắt theo phong tục hoặc tiếng nói của chính quyền đô hộ. Từ đó HS xác định vấn đề: chính sách cai trị của các triều đại phương Bắc và sự chuyển biến của xã hội Âu Lạc.

HS nêu được các biện pháp cai trị chính (áp đặt bộ máy, sáp nhập địa bàn, tô thuế và cống nạp) và xếp chúng vào nhóm chính trị hoặc kinh tế.

HS hoạt động nhóm 4 người theo kĩ thuật khăn trải bàn, đọc đoạn đầu nội dung bài học (mục Kiến thức và mối liên hệ) và khai thác học liệu NeoEdu nếu có thời gian. Nhóm thực hiện Phiếu học tập số 1: ghi các biện pháp cai trị vào ô trung tâm của khăn bàn, sau đó mỗi thành viên viết một ý vào ô của mình và giải thích ngắn gọn.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Sau khi Âu Lạc bị thôn tính, chính quyền phương Bắc đã làm gì để nắm quyền cai trị? (2) Tô thuế và cống nạp nhằm mục đích gì? (3) Biện pháp nào thuộc kiểm soát chính trị, biện pháp nào thuộc bóc lột kinh tế?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, gồm các ý chính:

• Áp đặt bộ máy cai trị: biện pháp kiểm soát chính trị.
• Sáp nhập địa bàn vào đơn vị hành chính: nhằm đưa vùng đất vào hệ thống cai trị của chính quyền đô hộ.
• Tô thuế và cống nạp: biện pháp bóc lột kinh tế.
  Kết luận HS rút ra: Chính sách cai trị gồm kiểm soát chính trị và bóc lột kinh tế, hai mặt này gắn bó với nhau.

HS giải thích được mục tiêu của chính sách đồng hóa và nêu được mức độ thực hiện khác nhau theo triều đại và địa bàn.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc phần đồng hóa trong nội dung bài học và xem ví dụ trong học liệu NeoEdu. Các cặp trả lời hai câu hỏi:
(1) Chính sách đồng hóa nhằm thay đổi những gì của cư dân Âu Lạc?
(2) Vì sao mức độ thực hiện chính sách đồng hóa khác nhau giữa các triều đại và các địa bàn?
Cặp đôi thống nhất đáp án rồi ghi vào vở.

Kết quả HS ghi được:

• Đồng hóa là tìm cách thay đổi bản sắc cư dân, cụ thể là phong tục, ngôn ngữ và tổ chức xã hội.
• Mức độ thực hiện khác nhau vì mỗi triều đại có chủ trương và cách cai trị khác nhau; mỗi địa bàn có điều kiện, phản ứng của cư dân khác nhau.
  Kết luận: Đồng hóa là mục tiêu của chính quyền, còn kết quả phải xét bằng thực tế, không suy ra từ ý định.

HS giải thích được sự chuyển biến của xã hội Âu Lạc trong thời Bắc thuộc và vai trò của làng xã trong việc bảo tồn văn hóa.

HS làm việc nhóm 4 người theo kĩ thuật mảnh ghép đơn giản: mỗi thành viên đọc một ý trong đoạn “Giải thích, phương pháp và giới hạn” (sản xuất nông nghiệp, thủ công và trao đổi; xuất hiện các tầng lớp; làng xã giữ sức sống; tiếp thu kĩ thuật không đồng nghĩa chấp nhận thống trị). Sau đó các thành viên chia sẻ lại trong nhóm.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Cư dân Âu Lạc làm những nghề gì trong thời Bắc thuộc? (2) Làng xã có vai trò gì? (3) Vì sao tiếp thu một số kĩ thuật không đồng nghĩa với việc chấp nhận sự thống trị?

Các ý HS rút ra:

• Cư dân vẫn sản xuất nông nghiệp, làm thủ công và trao đổi.
• Xã hội chuyển biến, xuất hiện những tầng lớp có vai trò khác nhau.
• Làng xã giữ sức sống và là nơi bảo tồn văn hóa.
• Tiếp thu một số kĩ thuật là học hỏi để phục vụ đời sống; thái độ với quyền thống trị phải xét bằng hoạt động chính trị, không suy ra từ việc dùng công cụ.

HS củng cố kiến thức về các biện pháp cai trị, đồng hóa và làng xã; biết giải thích lựa chọn của mình bằng căn cứ trong bài.

HS làm bài tập trên phiếu hoặc học liệu NeoEdu theo cặp đôi, gồm các câu sau:
Câu 1. Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: Tô thuế và cống nạp; Áp đặt bộ máy cai trị; Đồng hóa; Làng xã.
Câu 2. Mô tả nào phù hợp với “Tô thuế và cống nạp”? A. Biện pháp kiểm soát chính trị; B. Biện pháp bóc lột kinh tế; C. Tìm cách thay đổi bản sắc cư dân; D. Không gian duy trì cộng đồng.
Câu 3. Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp: A. Tô thuế và cống nạp — Biện pháp kiểm soát chính trị; B. Đồng hóa — Tìm cách thay đổi bản sắc cư dân; C. Áp đặt bộ máy cai trị — Biện pháp bóc lột kinh tế; D. Làng xã — Không gian duy trì cộng đồng.
Câu 4. Xác định đúng hoặc sai: a) Tô thuế và cống nạp là biện pháp bóc lột kinh tế; b) Chính sách cử quan cai trị chỉ nhằm thu thập phong tục, không kiểm soát chính trị; c) Chủ trương đồng hóa chứng minh mọi bản sắc của người Việt đã bị xóa bỏ hoàn toàn; d) Làng xã là không gian duy trì cộng đồng.

Đáp án:

• Câu 1: Tô thuế và cống nạp – Biện pháp bóc lột kinh tế; Áp đặt bộ máy cai trị – Biện pháp kiểm soát chính trị; Đồng hóa – Tìm cách thay đổi bản sắc cư dân; Làng xã – Không gian duy trì cộng đồng.
• Câu 2: B. Biện pháp bóc lột kinh tế.
• Câu 3: B và D (Đồng hóa — Tìm cách thay đổi bản sắc cư dân; Làng xã — Không gian duy trì cộng đồng).
• Câu 4: a) Đúng; b) Sai, vì áp đặt bộ máy cai trị là biện pháp kiểm soát chính trị; c) Sai, vì phải phân biệt mục tiêu với kết quả, cộng đồng vẫn bảo tồn nhiều yếu tố văn hóa; d) Đúng.

HS đọc một tình huống, phân biệt dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ về thời Bắc thuộc.

HS làm việc nhóm 4 người với Phiếu học tập số 2. Các nhóm đọc tình huống, xác định câu nào là dữ kiện (điều đã được tài liệu nêu) và câu nào là suy luận, sau đó trả lời câu hỏi: “Vì sao tiếp nhận một công cụ mới không chứng minh người Việt tự nguyện từ bỏ độc lập?” và “Vì sao cần phân biệt chủ trương đồng hóa với kết quả thực tế?”

Kết quả dự kiến:

• Dữ kiện: chính quyền phương Bắc áp đặt bộ máy cai trị và thu tô thuế; làng xã vẫn duy trì sinh hoạt cộng đồng.
• Suy luận: “người dân đã hoàn toàn chấp nhận sự thống trị” là suy luận không có căn cứ.
• Kết luận có căn cứ: Kĩ thuật có thể được học hỏi để phục vụ đời sống; thái độ với quyền thống trị phải xét bằng hoạt động chính trị và đấu tranh. Chính quyền có thể đặt chính sách đồng hóa nhưng kết quả phụ thuộc vào khả năng thực hiện và phản ứng của cư dân.