Giáo án Bài 9. Xác định phương hướng ngoài thực địa

Huy động kiến thức nền về la bàn và Mặt Trời, giúp HS nhận ra cần có quy tắc khi xác định phương hướng.

GV đặt câu hỏi: “Khi đi lạc ngoài đường, em dùng gì để biết hướng đông, tây? Vì sao cần đặt la bàn ngang và chờ kim ổn định?” HS trả lời nhanh theo cặp, sau đó GV nêu nhiệm vụ của tiết học: phân biệt dữ kiện với suy luận và chọn kết luận có căn cứ.

Nhận thức ban đầu của HS: la bàn dùng để xác định hướng; cần đặt ngang để kim hoạt động đúng; Mặt Trời mọc ở phía đông và lặn ở phía tây nhưng chỉ dùng để ước lượng. HS ghi tên bài và nhiệm vụ tiết học vào vở.

HS nêu được các ý chính về cách dùng la bàn, nguyên nhân gây nhiễu và giới hạn khi dùng Mặt Trời để xác định phương hướng.

HS làm việc theo nhóm 4 với kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần ghép bốn đối tượng với mô tả). Đồng thời GV làm mẫu thao tác đặt la bàn ngang, chờ kim ổn định, đọc vòng chia hướng; sau đó đặt thước nhựa và vật kim loại gần la bàn để HS quan sát kim lệch. Câu hỏi cho HS: “Vì sao đầu Bắc của kim chỉ gần hướng bắc từ mà không hoàn toàn trùng bắc địa lí?”.

Sơ đồ khăn trải bàn của nhóm với bốn cặp đúng: La bàn đặt ngang – Giúp kim hoạt động đúng; Vật kim loại gần la bàn – Có thể gây nhiễu; Đầu Bắc của kim – Chỉ gần hướng bắc từ; Quan sát Mặt Trời – Chỉ ước lượng phương hướng. Kiến thức HS rút ra: đặt la bàn ngang và tránh vật gây nhiễu thì kim mới chỉ đúng; bắc từ không trùng hoàn toàn bắc địa lí; Mặt Trời chỉ cho ước lượng.

HS vận dụng kiến thức về la bàn và Mặt Trời để làm bài trắc nghiệm, xác định nhận định đúng sai và phân biệt dữ kiện với suy luận.

HS làm bài tập 2, 3, 4 và 8 trong Phiếu học tập số 1 (phần luyện tập) theo cặp; sau đó HS kiểm tra trên học liệu số NeoEdu nếu có điều kiện. Đề bài tập 2: Mô tả nào phù hợp với “La bàn đặt ngang”? A. Có thể gây nhiễu; B. Giúp kim hoạt động đúng; C. Chỉ gần hướng bắc từ; D. Chỉ ước lượng phương hướng. Đề bài tập 4: Xác định đúng hoặc sai: a) La bàn đặt ngang: Giúp kim hoạt động đúng; b) Đặt la bàn sát cổng sắt giúp kim chính xác hơn; c) Mặt Trời mọc chính đông vào mọi ngày ở mọi vĩ độ; d) Quan sát Mặt Trời: Chỉ ước lượng phương hướng.

Đáp án bài 2: B (La bàn đặt ngang giúp kim hoạt động đúng). Đáp án bài 3: B và D (Đầu Bắc của kim – Chỉ gần hướng bắc từ; Quan sát Mặt Trời – Chỉ ước lượng phương hướng). Đáp án bài 4: a) Đ; b) S (kim loại và từ trường gần có thể gây nhiễu, cần đặt la bàn ngang ở nơi phù hợp); c) S (vị trí mọc thay đổi theo mùa và vĩ độ); d) Đ. Đáp án bài 8: A (từ trường của nam châm có thể kéo lệch kim). HS ghi lại các lỗi sai và lí do đúng.

HS đọc tình huống, phân biệt dữ kiện với suy luận, chọn lần đo đáng tin hơn và nêu cách xử lí khi kết quả chênh lệch.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 2. Tình huống mẫu (không phải quan sát thật): lần 1 đặt la bàn cạnh cổng sắt; lần 2 đưa tới nơi trống, đặt ngang, chờ kim ổn định; tuyến dự kiến hướng đông. Câu hỏi: (1) Chọn lần đo đáng tin hơn và mô tả bước an toàn trước khi đi. (2) Vì sao không chọn hướng chính đông chỉ dựa vào mọi vị trí Mặt Trời mọc? (3) Nếu hai lần đo chênh nhiều, nên làm gì thay vì chọn số mình thích?

Đáp án (1): Lần 2 đáng tin hơn vì giảm nhiễu và đúng tư thế đặt la bàn. Bước an toàn: xác nhận tuyến với giáo viên, đi theo nhóm, kiểm tra đường an toàn và mốc; không bước qua lòng đường chỉ vì la bàn chỉ đúng hướng. (2): Vị trí Mặt Trời mọc thay đổi theo mùa và vĩ độ, chỉ ở những điều kiện nhất định mới gần chính đông; muốn định hướng chính xác phải dùng la bàn, bản đồ và mốc kiểm chứng. (3): Kiểm tra vật gây nhiễu, đặt la bàn ngang ở vị trí khác, chờ kim ổn định và đo lặp lại; ghi nhận sự chênh lệch, không tự sửa số để khớp dự đoán.

HS vận dụng quy tắc đặt la bàn, cách tránh nhiễu và nguyên tắc an toàn để lập phương án xác định phương hướng ở khu vực gần trường hoặc nhà.

GV giao nhiệm vụ: Thiết kế phương án đo hướng đông một tuyến ngắn ở khu vực gần trường (hoặc nhà), gồm: địa điểm an toàn, vật cần tránh gần la bàn, các bước đặt và đọc la bàn, cách ghi hướng và mốc để kiểm tra lại, những người cần đi cùng. Phương án thực hiện ngoài lớp theo sự hướng dẫn của GV hoặc người lớn.

Phương án của nhóm gồm: (1) Địa điểm: khu đất trống, xa cổng sắt, cột điện, xe cộ; (2) Các bước: đặt la bàn ngang, chờ kim ổn định, đọc vòng chia hướng, ghi hướng và mốc; (3) An toàn: đi cùng giáo viên hoặc người lớn, không nhìn thẳng Mặt Trời, không đi qua lòng đường; (4) Kiểm tra: đo lại ít nhất một lần, so sánh và ghi sự chênh lệch nếu có.