NeoEdu
Giáo án Lịch sử và Địa lí 6
Lịch sử và Địa líLớp 6Phần 8. Địa lí · Chương 2: Trái Đất – Hành tinh của hệ Mặt Trời

Giáo án Bài 8. Chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời và hệ quả

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH · 2 tiết (90 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Mục tiêu

1. Kiến thức

  • Nêu được Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời theo quỹ đạo gần elip, một vòng khoảng 365 ngày 6 giờ.
  • Giải thích được nguyên nhân của mùa: trục Trái Đất nghiêng và gần như giữ nguyên hướng trong khi chuyển động, kết hợp làm góc chiếu và thời gian chiếu sáng thay đổi theo mùa.
  • Nêu được hai bán cầu có mùa trái ngược nhau: khoảng tháng 6 bán cầu Bắc ngả về Mặt Trời (ngày dài, mùa nóng), khoảng tháng 12 bán cầu Nam ngả về Mặt Trời.
  • Giải thích được vì sao không thể giải thích mùa đơn giản bằng khoảng cách từ Trái Đất tới Mặt Trời.
  • Nêu được các mốc 21/3, 23/9 (xuân phân, thu phân), 22/6, 22/12 và đặc điểm chiếu sáng của hai bán cầu tại mỗi mốc.
  • Vận dụng được kiến thức để so sánh khuynh hướng độ dài ngày và mùa của hai thành phố giả định ở hai bán cầu, và phân biệt được dữ kiện với suy luận khi trình bày kết luận.

2. Năng lực

a) Năng lực chung

  • Tự chủ và tự học: HS chủ động đọc tình huống, tự xác định dữ kiện cần dùng và tự kiểm tra lại đáp án của mình theo kiến thức trong bài.
  • Giao tiếp và hợp tác: HS làm việc nhóm theo kĩ thuật khăn trải bàn, trao đổi, thống nhất nội dung và trình bày kết quả trước lớp bằng lời lẽ rõ ràng.
  • Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS lập luận có căn cứ để bác bỏ cách giải thích mùa sai, đề xuất cách giải thích đúng và vận dụng vào tình huống mới.

b) Năng lực đặc thù

  • Nhận thức khoa học lịch sử và địa lí: HS hiểu chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời, trục nghiêng và các hệ quả là nguyên nhân của mùa, ngày đêm dài ngắn theo bán cầu và theo thời gian trong năm.
  • Tìm hiểu lịch sử và địa lí: HS sử dụng quả địa cầu, đèn pin, sơ đồ và học liệu số để quan sát, mô tả và so sánh sự thay đổi chiếu sáng giữa hai bán cầu qua các mốc thời gian.
  • Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học: HS so sánh hai thành phố giả định, giải thích nhận định trong đời sống và giải thích nhu cầu điều chỉnh của năm lịch dựa trên chu kì chuyển động của Trái Đất.

3. Phẩm chất

  • Chăm chỉ: HS tích cực quan sát mô hình, hoàn thành đầy đủ phiếu học tập và bài tập trong thời gian quy định.
  • Trách nhiệm: HS chịu trách nhiệm với phần việc của nhóm, kiểm tra lại lập luận của mình trước khi kết luận và không đưa ra nhận định khi chưa có căn cứ.
  • Trung thực: HS trình bày đúng dữ kiện trong đề, không tự thêm số liệu hay biến ví dụ giả định thành quan sát thực tế.

II. Thiết bị dạy học và học liệu

1. Giáo viên

  • Quả địa cầu có trục nghiêng và đèn pin (hoặc đèn bàn) để mô phỏng chiếu sáng của Mặt Trời.
  • Sơ đồ quỹ đạo chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời, phóng to hình minh họa hai bán cầu Bắc – Nam.
  • Máy chiếu hoặc bảng phụ để trình chiếu tình huống, các mốc thời gian và đáp án.
  • Phiếu học tập số 1 và Phiếu học tập số 2 (in đủ cho các nhóm).
  • Học liệu số NeoEdu: trang bài học có bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác tại neoedu.vn/learn/6/history_geo/dia-li-bai-8-chuyen-dong-cua-trai-dat-quanh-mat-troi-va-he-qua (dùng ở Luyện tập 1).

2. Học sinh

  • Sách Lịch sử và Địa lí 6, vở ghi, bút, thước kẻ.
  • Bút dạ và giấy khổ A3 hoặc bảng nhóm để làm khăn trải bàn và trình bày.
  • Phiếu học tập số 1 và Phiếu học tập số 2.
  • Điện thoại hoặc máy tính bảng (nếu được GV cho phép) để truy cập học liệu số NeoEdu.

III. Tiến trình dạy học

Hoạt động 1: Mở đầu · 8 phút

Tình huống mùa ở hai bán cầu

a) Mục tiêu

Tạo tình huống có vấn đề, giúp HS nhận ra mùa ở hai bán cầu trái nhau và nghi ngờ cách giải thích mùa do khoảng cách tới Mặt Trời.

b) Nội dung

GV trình chiếu tình huống: “Khi bán cầu Bắc đang là mùa hè thì bán cầu Nam lại là mùa đông. Bạn Nam nói: mùa hè đến vì Trái Đất ở gần Mặt Trời hơn.” HS đọc tình huống, trả lời câu hỏi: “Nếu Trái Đất gần Mặt Trời hơn thì hai bán cầu có cùng mùa không? Điều gì có thể khiến mùa của hai bán cầu khác nhau?”. Từ đó HS nêu nhiệm vụ cần tìm hiểu của bài.

c) Sản phẩm

HS nhận ra: hai bán cầu cùng lúc có mùa trái nhau nên khoảng cách tới Mặt Trời không phải nguyên nhân chính của mùa. Nêu được câu hỏi cần giải quyết: Trái Đất chuyển động như thế nào? Trục Trái Đất ảnh hưởng ra sao tới việc chiếu sáng của hai bán cầu?

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu tình huống và yêu cầu HS đọc thầm, sau đó hỏi: “Nếu Trái Đất gần Mặt Trời hơn thì hai bán cầu có cùng mùa không?”

    Học sinh

    HS đọc tình huống và suy nghĩ cá nhân trong 1 phút.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV mời HS trao đổi nhanh với bạn cùng bàn, gợi ý: “Hai bán cầu có cùng khoảng cách tới Mặt Trời tại một thời điểm không?”

    Học sinh

    HS trao đổi cặp đôi. Dự kiến HS trả lời: “Không, một bán cầu là mùa hè, bán cầu kia là mùa đông nên khoảng cách không giải thích được.”

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 cặp trình bày, ghi nhanh các ý lên bảng và chốt câu hỏi cần tìm hiểu.

    Học sinh

    Đại diện cặp trình bày. Dự kiến HS nêu: “Có thể do Trái Đất quay quanh Mặt Trời và trục Trái Đất bị nghiêng.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV nhận xét: cách lập luận dựa trên dữ kiện là đúng; giới thiệu nhiệm vụ cần giải quyết của bài là chuyển động quanh Mặt Trời, trục nghiêng và hệ quả.

    Học sinh

    HS ghi tên bài và nhiệm vụ học tập vào vở.

Hoạt động 2.1: Hình thành kiến thức mới · 14 phút

Chuyển động quanh Mặt Trời và trục nghiêng

a) Mục tiêu

Mô tả được chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời, thời gian một vòng và đặc điểm trục nghiêng gần như giữ nguyên hướng.

b) Nội dung

HS quan sát quả địa cầu và đèn pin do GV làm mẫu: GV đặt đèn tượng trưng Mặt Trời ở giữa, di chuyển quả địa cầu quanh đèn theo vòng quỹ đạo, giữ trục nghiêng. HS hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần A: mô tả quỹ đạo, thời gian một vòng quanh Mặt Trời, đặc điểm trục nghiêng và vẽ sơ đồ đơn giản.

c) Sản phẩm

  • Quỹ đạo: gần elip quanh Mặt Trời.
  • Một vòng quanh Mặt Trời: khoảng 365 ngày 6 giờ.
  • Trục Trái Đất nghiêng và gần như giữ nguyên hướng trong quá trình chuyển động.
  • Sơ đồ HS vẽ: Mặt Trời ở giữa, quỹ đạo elip, quả địa cầu có trục nghiêng ở nhiều vị trí.
  • Kết luận HS rút ra: chuyển động quanh Mặt Trời kết hợp với trục nghiêng sẽ làm góc chiếu và thời gian chiếu sáng thay đổi.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV làm mẫu bằng quả địa cầu và đèn pin, phát Phiếu học tập số 1 và nêu câu hỏi: “Trái Đất chuyển động theo quỹ đạo nào? Mất bao lâu để đi hết một vòng? Trục nghiêng có thay đổi hướng không?”

    Học sinh

    HS quan sát mô hình, ghi nhanh các nhận xét vào phiếu.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, kiểm tra việc HS vẽ sơ đồ và gợi ý khi cần: “Em thấy trục nghiêng có đổi hướng khi quả địa cầu đi quanh đèn không?”

    Học sinh

    HS làm việc cá nhân, sau đó trao đổi nhóm 2 để hoàn thành phần A. Dự kiến HS trả lời: “Trục nghiêng gần như giữ nguyên hướng khi quả địa cầu đi quanh đèn.”

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 HS lên trình bày quỹ đạo, thời gian một vòng và đặc điểm trục nghiêng.

    Học sinh

    HS trình bày. Dự kiến: “Quỹ đạo gần elip, một vòng khoảng 365 ngày 6 giờ, trục nghiêng gần như không đổi hướng.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời theo quỹ đạo gần elip, một vòng khoảng 365 ngày 6 giờ; trục nghiêng gần như giữ nguyên hướng. Đây là điều kiện để giải thích mùa ở phần sau.

    Học sinh

    HS ghi kiến thức chốt vào vở.

Hoạt động 2.2: Hình thành kiến thức mới · 18 phút

Mùa ở hai bán cầu qua khăn trải bàn

a) Mục tiêu

Giải thích được vì sao hai bán cầu có mùa trái nhau và nêu được đặc điểm ngày đêm, mùa của bán cầu Bắc và bán cầu Nam vào tháng 6 và tháng 12.

b) Nội dung

Lớp chia thành 4 nhóm, mỗi nhóm làm một khăn trải bàn (khăn ở giữa ghi câu hỏi: “Vì sao hai bán cầu có mùa trái nhau?”; 4 vùng quanh khăn là Bắc tháng 6, Nam tháng 6, Bắc tháng 12, Nam tháng 12). Mỗi cá nhân ghi ý kiến vào vùng của mình, sau đó nhóm thống nhất ý chung và ghi vào ô giữa khăn. HS dựa vào Phiếu học tập số 1, phần B để điền: ngả về Mặt Trời hay không, ngày dài hay ngắn, mùa nóng hay lạnh; nêu vai trò của góc chiếu và thời gian chiếu sáng.

c) Sản phẩm

  • Tháng 6: bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời, ngày dài, thường là mùa nóng.
  • Tháng 6: bán cầu Nam ngược lại, ngày ngắn hơn, thường là mùa lạnh.
  • Tháng 12: bán cầu Nam ngả về phía Mặt Trời, ngày dài, mùa nóng; bán cầu Bắc ngược lại, mùa lạnh.
  • Hai bán cầu có mùa trái ngược nhau vì độ nghiêng trục làm góc chiếu và thời gian chiếu sáng khác nhau.
  • Kết luận: nguyên nhân của mùa là trục nghiêng kết hợp chuyển động quanh Mặt Trời, không phải khoảng cách tới Mặt Trời.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chia 4 nhóm, phát khăn trải bàn và giao nhiệm vụ: “Dựa vào phiếu và kiến thức bài, điền đặc điểm chiếu sáng, ngày đêm và mùa của bán cầu mình được giao; sau đó thống nhất ý chung cho câu hỏi giữa khăn.”

    Học sinh

    Nhóm nhận khăn và phân công: mỗi thành viên nhận một vùng.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV quan sát các nhóm, hỏi gợi ý: “Khi bán cầu Bắc ngả về Mặt Trời thì góc chiếu và thời gian chiếu sáng của bán cầu Bắc thay đổi thế nào?”

    Học sinh

    HS ghi ý cá nhân vào vùng của mình, trao đổi nhóm và thống nhất ý chung. Dự kiến HS trả lời: “Bán cầu Bắc ngả về Mặt Trời nên ngày dài hơn và góc chiếu lớn hơn, nên mùa nóng.”

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 nhóm trình bày; các nhóm khác nhận xét bằng câu hỏi: “Kết luận này có dựa trên căn cứ nào trong bài không?”

    Học sinh

    Đại diện nhóm trình bày. Dự kiến: “Hai bán cầu có mùa trái nhau vì trục nghiêng làm bán cầu này ngả về Mặt Trời khi bán cầu kia ngả đi.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt bảng so sánh tháng 6 và tháng 12 cho hai bán cầu, nhấn mạnh: hai bán cầu có cùng khoảng cách tới Mặt Trời nhưng mùa vẫn trái nhau, nên nguyên nhân của mùa là trục nghiêng kết hợp chuyển động quanh Mặt Trời.

    Học sinh

    HS ghi bảng chốt vào vở và sửa phần ghi của cá nhân nếu cần.

Hoạt động 2.3: Hình thành kiến thức mới · 12 phút

Các mốc thời gian và vì sao không dùng khoảng cách

a) Mục tiêu

Nêu được các mốc 21/3, 23/9, 22/6, 22/12 và đặc điểm chiếu sáng tương ứng; giải thích được vì sao khoảng cách không phải nguyên nhân chính của mùa.

b) Nội dung

GV trình chiếu trục thời gian trong năm với các mốc 21/3, 22/6, 23/9, 22/12. HS đọc đặc điểm từng mốc và trả lời hai câu hỏi: (1) Vào 21/3 và 23/9, hai bán cầu được chiếu sáng thế nào? (2) Vì sao không nên giải thích mùa bằng khoảng cách tới Mặt Trời?

c) Sản phẩm

  • 21/3 là xuân phân và 23/9 là thu phân: hai bán cầu nhận chiếu sáng gần đối xứng, ngày đêm gần bằng nhau (ngoài ảnh hưởng khúc xạ và kích thước Mặt Trời).
  • 22/6: bán cầu Bắc ngả về Mặt Trời.
  • 22/12: bán cầu Nam ngả về Mặt Trời.
  • Các ngày thực tế có thể lệch khoảng một ngày tùy năm và múi giờ.
  • Lí do: hai bán cầu cùng khoảng cách tới Mặt Trời tại một thời điểm nhưng mùa vẫn trái nhau, nên khoảng cách không đủ giải thích mùa.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu trục thời gian và nêu hai câu hỏi trong phần nội dung.

    Học sinh

    HS đọc Sách giáo khoa, tìm đặc điểm từng mốc và ghi nhanh vào vở.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV gợi ý: “Ở mốc 21/3, Mặt Trời chiếu gần như thế nào vào hai bán cầu?”

    Học sinh

    HS làm việc cặp đôi, trả lời câu hỏi. Dự kiến: “Hai bán cầu được chiếu sáng gần đối xứng, ngày và đêm gần bằng nhau.”

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 cặp trình bày và chốt các ý về mốc thời gian, sau đó mời một HS nêu lí do không dùng khoảng cách.

    Học sinh

    HS trình bày. Dự kiến: “Nếu do khoảng cách thì hai bán cầu phải cùng mùa, nhưng thực tế lại trái nhau.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV tóm tắt: các mốc là ranh giới để xác định mùa; khoảng cách không thể giải thích mùa, nguyên nhân là trục nghiêng kết hợp chuyển động quanh Mặt Trời.

    Học sinh

    HS ghi các mốc và kết luận vào vở.

Hoạt động 3.1: Luyện tập · 15 phút

Củng cố qua bài tập tương tác và đúng sai

a) Mục tiêu

Củng cố nhận biết các khái niệm, nguyên nhân mùa và mùa ở hai bán cầu qua bài tập ghép, chọn và đúng sai.

b) Nội dung

HS làm bài tập 1–4 và 8 trong sách, đồng thời thực hành các bài tương tác trên trang NeoEdu. Đề: (1) Ghép đối tượng với mô tả: Một vòng quanh Mặt Trời; Tháng 6 ở bán cầu Bắc; Tháng 6 ở bán cầu Nam; Nguyên nhân mùa. (2) Mô tả nào phù hợp với “Một vòng quanh Mặt Trời”: A. Thường là thời kì mùa nóng; B. Khoảng 365 ngày 6 giờ; C. Thường là thời kì mùa lạnh; D. Trục nghiêng kết hợp chuyển động quanh Mặt Trời. (3) Chọn đúng hai cặp liên hệ: A. Một vòng quanh Mặt Trời — Thường là thời kì mùa nóng; B. Tháng 6 ở bán cầu Nam — Thường là thời kì mùa lạnh; C. Tháng 6 ở bán cầu Bắc — Khoảng 365 ngày 6 giờ; D. Nguyên nhân mùa — Trục nghiêng kết hợp chuyển động quanh Mặt Trời. (4) Đúng hay sai: a) Một vòng quanh Mặt Trời: khoảng 365 ngày 6 giờ; b) Gần tháng 6, bán cầu Bắc thường có mùa lạnh còn bán cầu Nam có mùa nóng; c) Mùa nóng ở cả hai bán cầu xảy ra cùng lúc chỉ vì Trái Đất gần Mặt Trời; d) Nguyên nhân mùa: trục nghiêng kết hợp chuyển động quanh Mặt Trời. (8) Gần tháng 12, hai bán cầu thường có mùa thế nào: A. Bắc lạnh, Nam nóng; B. Bắc nóng, Nam lạnh; C. Cả hai đều nóng như nhau; D. Cả hai đều không nhận ánh sáng.

c) Sản phẩm

Đáp án:
(1) Một vòng quanh Mặt Trời – Khoảng 365 ngày 6 giờ; Tháng 6 ở bán cầu Bắc – Thường là thời kì mùa nóng; Tháng 6 ở bán cầu Nam – Thường là thời kì mùa lạnh; Nguyên nhân mùa – Trục nghiêng kết hợp chuyển động quanh Mặt Trời.
(2) Đáp án B. Một vòng quanh Mặt Trời khoảng 365 ngày 6 giờ.
(3) Đáp án B và D. Hai cặp còn lại đảo mô tả: một vòng quanh Mặt Trời gắn với 365 ngày 6 giờ, tháng 6 ở bán cầu Bắc gắn với mùa nóng.
(4) a) Đ; b) S (gần tháng 6, bán cầu Bắc nóng, bán cầu Nam lạnh); c) S (mùa trái nhau là do độ nghiêng trục làm góc chiếu và thời gian chiếu sáng khác nhau); d) Đ. Thang chấm: 0/1/2/3/4 ý đúng tương ứng 0/0,1/0,25/0,5/1 điểm.
(8) Đáp án A. Bán cầu Nam ngả về Mặt Trời hơn nên có mùa nóng, bán cầu Bắc ngược lại.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV hướng dẫn truy cập trang NeoEdu và phát đề bài tập 1–4, 8. Nhắc HS làm cá nhân trước, sau đó đối chiếu nhóm.

    Học sinh

    HS mở học liệu hoặc sách, làm bài cá nhân trong 5 phút.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV quan sát, hỏi gợi ý khi HS nhầm: “Mô tả này nói về thời gian hay về mùa?”

    Học sinh

    HS làm bài và đối chiếu với bạn cùng nhóm. Dự kiến HS nhầm ở ý b) và ý c) của bài 4, GV yêu cầu các em giải thích lại bằng kiến thức đã học.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời HS trình bày đáp án từng ý, yêu cầu giải thích ngắn gọn.

    Học sinh

    HS trình bày đáp án và lí do. Dự kiến: “Ý c sai vì mùa không do khoảng cách mà do trục nghiêng.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt đáp án và nhấn mạnh: mùa nóng và mùa lạnh ở hai bán cầu luôn trái nhau, nguyên nhân là trục nghiêng.

    Học sinh

    HS sửa đáp án sai (nếu có) và ghi vào vở.

Hoạt động 3.2: Luyện tập · 10 phút

So sánh hai thành phố giả định và phân tích nhận định

a) Mục tiêu

Vận dụng kiến thức để so sánh khuynh hướng độ dài ngày và mùa của hai địa điểm giả định, đồng thời nhận xét và giải thích một nhận định sai bằng dữ kiện.

b) Nội dung

HS làm bài tập 5–7 theo cặp đôi. Đề bài 5–6: Hai thành phố giả định cùng cách Xích đạo 40°: A ở bán cầu Bắc, B ở bán cầu Nam. Xét thời điểm gần ngày 22/6, so sánh khuynh hướng độ dài ngày và mùa của A, B. Đề bài 7: Bác giải thích “mùa hè vì Trái Đất ở gần Mặt Trời hơn” bằng thông tin hai bán cầu.

c) Sản phẩm

  • Bài 5–6: A có ngày dài hơn đêm và thuộc mùa nóng; B có ngày ngắn hơn đêm và thuộc mùa lạnh. Đây là so sánh theo vị trí thiên văn, không khẳng định nhiệt độ từng ngày vì còn có tác động của thời tiết.
  • Bài 7: Hai bán cầu cùng gần Mặt Trời như nhau tại một thời điểm nhưng mùa trái nhau; nguyên nhân chính là độ nghiêng trục làm góc chiếu và thời gian chiếu sáng khác nhau khi Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời. Vì vậy nhận định của Bác chưa đúng.
  • Tiêu chí chấm: đúng trọng tâm câu hỏi (40%); lập luận có chi tiết và căn cứ (40%); trình bày rõ, không biến ví dụ giả định thành quan sát thật (20%).

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu đề bài 5–7 và nhắc: “Dựa vào dữ kiện trong đề, trước hết hãy xác định bán cầu và mùa của từng địa điểm.”

    Học sinh

    HS đọc đề, chia cặp đôi và ghi các dữ kiện cần dùng.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, gợi ý: “Gần ngày 22/6, bán cầu Bắc ngả về phía nào?”

    Học sinh

    HS thảo luận cặp đôi và viết câu trả lời ngắn. Dự kiến: “Bán cầu Bắc ngả về Mặt Trời nên A có ngày dài hơn và mùa nóng; B ngược lại.”

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 cặp trình bày bài 5–6 và 1 cặp trình bày bài 7, yêu cầu các cặp khác nêu rõ dữ kiện đã dùng.

    Học sinh

    Đại diện cặp trình bày, lớp nhận xét. Dự kiến HS nêu bài 7: “Nhận định của Bác sai vì hai bán cầu cùng khoảng cách nhưng mùa trái nhau.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV nhấn mạnh: khi trả lời cần tách dữ kiện (vị trí, ngả về Mặt Trời) và suy luận (ngày dài hay ngắn, mùa nóng hay lạnh).

    Học sinh

    HS ghi nhận và sửa câu trả lời của mình nếu cần.

Hoạt động 4: Vận dụng · 13 phút

Vận dụng: giải thích năm lịch và đọc tình huống có căn cứ

a) Mục tiêu

Vận dụng kiến thức chu kì chuyển động để giải thích nhu cầu điều chỉnh của năm lịch; biết phân biệt dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ.

b) Nội dung

HS hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm hai phần: (1) Trả lời bài 9: Một năm lịch 365 ngày so với chu kì khoảng 365 ngày 6 giờ tạo nhu cầu điều chỉnh nào? (2) Đọc ba nhận định, xác định đâu là dữ kiện, đâu là suy luận, rồi viết một kết luận có căn cứ về mùa ở hai bán cầu.

c) Sản phẩm

  • Bài 9: Phần dư khoảng 6 giờ mỗi năm tích lũy thành gần một ngày sau bốn năm, tạo cơ sở cho năm nhuận. Đây là giải thích xấp xỉ; quy tắc lịch chi tiết còn có ngoại lệ với các năm tròn thế kỉ.
  • Phân biệt: dữ kiện là thông tin đã nêu trong đề (vị trí, ngả về Mặt Trời, khoảng 365 ngày 6 giờ); suy luận là kết luận rút ra từ dữ kiện (ví dụ mùa nóng khi bán cầu ngả về Mặt Trời).
  • Kết luận mẫu có căn cứ: “Vì bán cầu Bắc ngả về Mặt Trời vào tháng 6 nên ngày dài và thường là mùa nóng; đây là suy luận từ vị trí thiên văn.”
  • Thang đánh giá: đúng dữ kiện và suy luận, có căn cứ trong bài, không khẳng định vượt chứng cứ.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV phát Phiếu học tập số 2, nêu yêu cầu: “Đọc kĩ từng nhận định, gạch chân dữ kiện và đánh dấu suy luận trước khi viết kết luận.”

    Học sinh

    HS nhận phiếu và làm việc cá nhân trong 6 phút.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, hỏi: “Đây là thông tin đã cho hay là điều em suy ra?”

    Học sinh

    HS làm bài, trao đổi nhanh với bạn bên cạnh. Dự kiến HS trả lời: “Khoảng 365 ngày 6 giờ là dữ kiện; mùa nóng ở bán cầu Bắc khi tháng 6 là suy luận từ việc bán cầu ngả về Mặt Trời.”

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 HS trình bày phần 1 và 1 HS trình bày kết luận ở phần 2.

    Học sinh

    HS trình bày. Dự kiến: “Phần dư 6 giờ tích lũy thành gần một ngày sau bốn năm nên lịch cần có năm nhuận.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV nhận xét, chốt: khi trình bày kết luận cần nêu rõ dữ kiện làm căn cứ, không đưa nhận định vượt chứng cứ; khép lại bài bằng sơ đồ tóm tắt nguyên nhân mùa.

    Học sinh

    HS ghi phần chốt vào vở, hoàn thiện phiếu nếu chưa xong.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Phần A. Chuyển động quanh Mặt Trời và trục nghiêng

  • Quỹ đạo chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời có dạng: ……………………
  • Một vòng quanh Mặt Trời mất khoảng: ……………………
  • Trục Trái Đất trong quá trình chuyển động: ……………………
  • Vẽ sơ đồ đơn giản: Mặt Trời ở giữa, quỹ đạo, vị trí Trái Đất và trục nghiêng.

Phần B. Mùa ở hai bán cầu (điền vào bảng theo gợi ý dưới đây)

  • Tháng 6, bán cầu Bắc: ngả về phía Mặt Trời hay không? ……; ngày dài hay ngắn? ……; mùa: ……
  • Tháng 6, bán cầu Nam: ngả về phía Mặt Trời hay không? ……; ngày dài hay ngắn? ……; mùa: ……
  • Tháng 12, bán cầu Bắc: ngả về phía Mặt Trời hay không? ……; ngày dài hay ngắn? ……; mùa: ……
  • Tháng 12, bán cầu Nam: ngả về phía Mặt Trời hay không? ……; ngày dài hay ngắn? ……; mùa: ……
  • Vì sao hai bán cầu có mùa trái nhau? Trả lời bằng 2–3 câu, nhắc đến góc chiếu và thời gian chiếu sáng.

Phần C. Nhận định của em

  • Hai bán cầu cùng khoảng cách tới Mặt Trời tại một thời điểm, vì sao không thể giải thích mùa bằng khoảng cách?

Phiếu học tập số 2

Phần 1. Năm lịch và chu kì chuyển động

  • Một vòng quanh Mặt Trời khoảng bao nhiêu ngày, bao nhiêu giờ?
  • Năm lịch 365 ngày khác chu kì trên như thế nào?
  • Nhu cầu điều chỉnh của lịch là gì? Vì sao?

Phần 2. Phân biệt dữ kiện và suy luận
Nhận định 1: “Một vòng quanh Mặt Trời khoảng 365 ngày 6 giờ.”

  • Dữ kiện hay suy luận? ……
    Nhận định 2: “Tháng 6, bán cầu Bắc ngả về Mặt Trời nên ngày dài và thường là mùa nóng.”
  • Phần nào là dữ kiện, phần nào là suy luận? ……
    Nhận định 3: “Mùa nóng ở cả hai bán cầu xảy ra cùng lúc vì Trái Đất gần Mặt Trời.”
  • Đúng hay sai? Căn cứ là gì? ……

Phần 3. Kết luận có căn cứ

  • Viết 3–4 câu về mùa của bán cầu Nam vào tháng 6, nêu rõ dữ kiện đã dùng và phần suy luận.

Hướng dẫn về nhà

  • Hoàn thiện đoạn văn 5–7 câu trả lời câu hỏi “Vì sao hai bán cầu có mùa trái nhau?”. Trong đoạn phải nêu ít nhất một dữ kiện (trục nghiêng, bán cầu ngả về Mặt Trời) và một suy luận rút ra từ dữ kiện đó.
  • Vẽ lại sơ đồ chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời, ghi rõ quỹ đạo, trục nghiêng và vị trí tháng 6, tháng 12 của hai bán cầu.
  • Ôn lại các mốc 21/3, 22/6, 23/9, 22/12 và đặc điểm chiếu sáng của hai bán cầu tại mỗi mốc, chuẩn bị cho tiết học sau.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.