Giáo án Bài 7. Chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất và hệ quả

HS nhận ra hiện tượng ngày đêm luân phiên và nêu được vấn đề cần tìm hiểu: vì sao cùng lúc có nơi ban ngày, nơi ban đêm và vì sao sáng tối thay đổi theo thời gian.

GV chiếu đèn pin vào quả địa cầu và đặt câu hỏi:

• Vì sao cùng một lúc có nơi đang ban ngày, có nơi đang ban đêm?
• Vì sao ở một nơi, ngày và đêm lại luân phiên nhau?
• Trái Đất di chuyển như thế nào để có hiện tượng này?

Dự đoán ban đầu của HS, ví dụ: “Vì Trái Đất hình cầu, Mặt Trời chỉ chiếu sáng một nửa, nửa kia tối.” và “Vì Trái Đất quay nên sáng tối luân phiên.” GV ghi các dự đoán lên bảng và nêu vấn đề bài học: Trái Đất tự quay như thế nào và hệ quả của nó là gì.

HS nêu được hướng tự quay (từ tây sang đông), thời gian một vòng tự quay (khoảng 24 giờ) và giải thích được vì sao tự quay làm các địa điểm lần lượt trải qua ngày và đêm.

HS làm thí nghiệm mô phỏng: một bạn cầm đèn pin chiếu vào quả địa cầu, một bạn xoay quả địa cầu từ tây sang đông, các bạn còn lại đánh dấu một địa điểm và quan sát khi nó vào vùng sáng, khi nó ra khỏi vùng sáng.
HS hoàn thành Phiếu học tập số 1.

Kết luận HS rút ra:

• Trái Đất tự quay quanh trục theo hướng từ tây sang đông; một vòng tự quay khoảng 24 giờ.
• Trái Đất có dạng gần cầu và nhận ánh sáng từ Mặt Trời ở một phía, nên tại một thời điểm có phần được chiếu sáng (ban ngày) và phần trong bóng tối (ban đêm).
• Nhờ tự quay, mỗi địa điểm lần lượt đi vào vùng sáng rồi ra khỏi vùng sáng, nên ngày và đêm luân phiên.
• Ngày đêm luân phiên không phải do Mặt Trời quay quanh Trái Đất hằng ngày mà do Trái Đất tự quay.

HS nêu được giờ khu vực được quy ước theo múi giờ, giờ phía đông thường sớm hơn phía tây và vận dụng được cách cộng, trừ chênh lệch múi giờ trong bài tập không qua đường đổi ngày.

GV trình bày khái niệm múi giờ với ví dụ: giờ UTC là giờ gốc, giờ khu vực UTC+7 và UTC+9. HS đọc đề ví dụ, thảo luận và hoàn thành Phiếu học tập số 2.
Đề ví dụ: Cùng một thời điểm ở múi UTC là 03:00 ngày 10/5; dùng giờ khu vực UTC+7 và UTC+9, không có giờ mùa hè. Tính giờ ở hai múi và chênh lệch giữa chúng.

Đáp án ví dụ:

• UTC+7: 03:00 + 7 giờ = 10:00 ngày 10/5.
• UTC+9: 03:00 + 9 giờ = 12:00 cùng ngày 10/5.
• Chênh lệch: 9 − 7 = 2 giờ; nơi thuộc múi UTC+9 (phía đông hơn) có giờ lớn hơn.
• Đề đã loại giờ mùa hè và chưa qua mốc đổi ngày nên không phải điều chỉnh sang ngày khác.
  Kết luận HS rút ra: giờ khu vực bằng giờ UTC cộng (hoặc trừ) số giờ của múi; khi đi về đông cộng thêm chênh lệch, khi đi về tây trừ đi chênh lệch.

HS nêu được chuyển động tự quay làm lệch hướng chuyển động ngang: bán cầu Bắc lệch về bên phải, bán cầu Nam lệch về bên trái so với hướng chuyển động; không phải mọi vật đều tự chạy về phía đông.

GV dùng quả địa cầu và bút vẽ một đường chuyển động ngang trên bề mặt ở bán cầu Bắc và bán cầu Nam, đặt câu hỏi:

• Khi vật chuyển động ngang ở bán cầu Bắc, nó lệch về phía nào so với hướng chuyển động?
• Ở bán cầu Nam thì sao?
• Có phải mọi vật đều tự chạy về phía đông không? Vì sao?

Kết luận HS rút ra:

• Ở bán cầu Bắc, chuyển động ngang bị lệch về bên phải so với hướng chuyển động.
• Ở bán cầu Nam, chuyển động ngang bị lệch về bên trái so với hướng chuyển động.
• Đây là hệ quả của chuyển động tự quay; không phải mọi vật đều tự chạy về phía đông, vì hướng lệch phụ thuộc vào hướng chuyển động và bán cầu.

HS củng cố kiến thức về hướng tự quay, thời gian một vòng, phần được chiếu sáng, giờ khu vực và tính giờ giữa các múi; HS phân biệt được nhận định đúng, sai dựa trên kiến thức của bài.

HS làm nhanh các bài tập:

1. Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: Hướng tự quay; Một vòng tự quay; Phần được chiếu sáng; Giờ UTC+7.
2. Mô tả nào phù hợp với “Hướng tự quay”? A. Khoảng 24 giờ; B. Từ tây sang đông; C. Ban ngày; D. Sớm hơn UTC 7 giờ.
3. Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp: A. Hướng tự quay — Khoảng 24 giờ; B. Phần được chiếu sáng — Ban ngày; C. Một vòng tự quay — Từ tây sang đông; D. Giờ UTC+7 — Sớm hơn UTC 7 giờ.
4. Xác định đúng hoặc sai: a) Hướng tự quay: từ tây sang đông; b) Một vòng tự quay của Trái Đất kéo dài khoảng 365 ngày; c) Cùng một thời điểm, mọi nơi trên Trái Đất đều ban ngày; d) Giờ UTC+7: sớm hơn UTC 7 giờ.
5. UTC là 20:00 ngày 1/8, UTC+7 là lúc nào? A. 03:00 ngày 2/8; B. 03:00 ngày 1/8; C. 13:00 ngày 1/8; D. 20:07 ngày 1/8.
6. Nếu điểm A đang ban ngày thì mọi nơi trên Trái Đất cũng ban ngày không?
   HS có thể truy cập bài tập tương tác trên trang NeoEdu để kiểm tra nhanh.

Đáp án:

1. Hướng tự quay – Từ tây sang đông; Một vòng tự quay – Khoảng 24 giờ; Phần được chiếu sáng – Ban ngày; Giờ UTC+7 – Nhanh hơn giờ UTC 7 giờ.
2. Đáp án B (từ tây sang đông).
3. Đáp án B, D (Phần được chiếu sáng — Ban ngày; Giờ UTC+7 — Sớm hơn UTC 7 giờ). Hai cặp A và C sai vì hướng tự quay không gắn với 24 giờ, một vòng tự quay không gắn với từ tây sang đông.
4. a) Đ; b) S (một vòng tự quay khoảng 24 giờ; khoảng 365 ngày là một vòng quanh Mặt Trời); c) S (phần được chiếu sáng là ngày, phần đối diện là đêm); d) Đ. Thang chấm: đúng 4 ý được 1 điểm; 3 ý được 0,5; 2 ý được 0,25; 1 ý được 0,1; 0 ý được 0.
5. Đáp án A (20 + 7 = 27 giờ, tức 03:00 ngày 2/8).
6. Không. Chỉ phần hướng về Mặt Trời được chiếu sáng, phần đối diện trong bóng tối; do tự quay, từng địa điểm lần lượt đổi trạng thái, không đồng loạt cùng ngày đêm.

HS vận dụng được kiến thức về tự quay và giờ khu vực để giải quyết tình huống thực tế; phân biệt được dữ kiện đã cho với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ.

Tình huống: Bạn An ở múi UTC+7 muốn gọi video cho người thân ở múi UTC+9. Lúc 18:00 ngày 5/6 ở múi UTC+7, An gọi điện. Hỏi lúc đó ở múi UTC+9 là mấy giờ, ngày nào?
HS trả lời câu hỏi và giải thích vì sao đang ban ngày ở nơi này nhưng có thể là ban đêm ở nơi khác (dựa vào tự quay).
Giao về nhà: HS quan sát và ghi lại thời điểm mặt trời lặn ở địa phương trong 3 ngày liên tiếp, nhận xét về sự thay đổi ngày đêm.

Đáp án: 18:00 + 2 giờ = 20:00 cùng ngày 5/6 ở múi UTC+9 (không qua đường đổi ngày). HS giải thích: các nơi khác nhau có thể đang ở các phần sáng, tối khác nhau do Trái Đất tự quay. Sản phẩm về nhà: bảng ghi chép thời gian quan sát và câu nhận xét có căn cứ, ví dụ: “Giờ mặt trời lặn thay đổi theo ngày nhưng ngày đêm vẫn luân phiên do Trái Đất tự quay.”