Giáo án Bài 6. Trái Đất trong hệ Mặt Trời

Gợi nhớ hiểu biết ban đầu của HS về Mặt Trời và Trái Đất, từ đó xác định vấn đề cần tìm hiểu trong bài.

GV đưa hình ảnh Trái Đất chụp từ vũ trụ và hỏi: Trái Đất của chúng ta thuộc hệ nào? Mặt Trời và Trái Đất khác nhau ở điểm nào? Vì sao ta thấy Mặt Trời sáng còn Trái Đất thì không tự phát sáng?

HS nêu được: Trái Đất thuộc hệ Mặt Trời; Mặt Trời tự phát sáng, còn Trái Đất nhận ánh sáng từ Mặt Trời. GV ghi câu hỏi “Trái Đất ở vị trí nào trong hệ Mặt Trời?” lên bảng để dẫn vào bài.

HS nêu được cấu trúc cơ bản của hệ Mặt Trời và xác định được vị trí của Trái Đất cùng các hành tinh lân cận.

HS làm việc cặp đôi, đọc mục Kiến thức và mối liên hệ trong sách, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: (1) Hệ Mặt Trời gồm những thành phần nào? (2) Trái Đất là hành tinh thứ mấy tính từ Mặt Trời? Kể tên hai hành tinh đứng trước Trái Đất. (3) Vì sao Mặt Trời không được gọi là hành tinh mà là ngôi sao? (4) Hành tinh nào đứng ngay trước Trái Đất theo thứ tự?

Kết quả dự kiến trên Phiếu học tập số 1: Hệ Mặt Trời gồm Mặt Trời ở trung tâm và tám hành tinh chuyển động quanh nó. Trái Đất là hành tinh thứ ba, đứng sau Sao Thủy và Sao Kim. Mặt Trời là ngôi sao của hệ Mặt Trời, tự phát sáng; hành tinh nhận ánh sáng từ Mặt Trời. Sao Kim là hành tinh ngay trước Trái Đất theo thứ tự.
Kiến thức HS rút ra: Trái Đất là hành tinh thứ ba trong hệ Mặt Trời; Mặt Trời là ngôi sao trung tâm.

HS mô tả được hình dạng Trái Đất, nêu được vai trò của quả Địa Cầu và nhận ra giới hạn của mô hình, hình minh họa.

GV dùng quả Địa Cầu làm đồ dùng trực quan. HS trả lời ba câu hỏi: (1) Trái Đất có dạng gì? (2) Quả Địa Cầu giúp ta học điều gì? (3) Vì sao khi đo kích thước hay khoảng cách trên hình minh họa hệ Mặt Trời phải đọc chú thích trước? Lấy ví dụ quả Địa Cầu so với bản đồ phẳng: vì sao quả Địa Cầu thể hiện tính liên tục của đại dương tốt hơn?

Trái Đất có dạng gần hình cầu, hơi dẹt ở hai cực. Quả Địa Cầu là mô hình thu nhỏ hữu ích để học vị trí, hướng và chuyển động. Kích thước và khoảng cách trong hình minh họa hệ Mặt Trời thường không cùng tỉ lệ, nên phải đọc chú thích trước khi đo. Quả Địa Cầu không có mép cắt như bản đồ phẳng nên dễ hình dung nước nối liền quanh hành tinh, nhưng vẫn không thể hiện mọi chi tiết địa hình.
Kiến thức HS rút ra: Quả Địa Cầu là mô hình thu nhỏ của Trái Đất và có giới hạn khi sử dụng.

HS vận dụng kiến thức của bài để ghép đúng đối tượng với mô tả, chọn đáp án và xét đúng sai từng nhận định.

HS làm việc cá nhân trong 5 phút, sau đó đổi vở kiểm tra chéo cặp đôi. Bài tập gồm: (1) Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp. (2) Mô tả nào phù hợp với “Mặt Trời”? (3) Hành tinh nào ở vị trí thứ tư tính từ Mặt Trời? (4) Xác định Đ hoặc S: a) Mặt Trời là ngôi sao của hệ Mặt Trời; b) Trái Đất là hành tinh thứ hai tính từ Mặt Trời; c) Sao Kim ở xa Mặt Trời hơn Trái Đất; d) Quả Địa Cầu là mô hình thu nhỏ Trái Đất. GV có thể cho HS luyện thêm trên trang NeoEdu.

Đề và đáp án: (1) Mặt Trời – Ngôi sao của hệ Mặt Trời; Trái Đất – Hành tinh thứ ba; Sao Kim – Hành tinh ngay trước Trái Đất theo thứ tự; Quả Địa Cầu – Mô hình thu nhỏ Trái Đất. (2) Đáp án B. Mặt Trời là ngôi sao của hệ Mặt Trời. (3) Đáp án A. Sao Hỏa đứng thứ tư, sau Sao Thủy, Sao Kim, Trái Đất. (4) a) Đ; b) S, vì Trái Đất là hành tinh thứ ba; c) S, vì Sao Kim thứ hai, đứng trước Trái Đất; d) Đ.
Kết quả đúng: tính đúng 4 ý là 4 điểm; ý đúng từ 0 đến 4 tương ứng thang 0/0,1/0,25/0,5/1 đã thống nhất.

HS đọc tình huống, phân biệt dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ về một sơ đồ hệ Mặt Trời.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 2. Tình huống: Bạn Minh nhìn một sơ đồ ước lệ đặt bốn hành tinh đầu theo thứ tự Sao Thủy, Sao Kim, Trái Đất, Sao Hỏa, các vòng cách đều nhau. Minh kết luận: khoảng cách thực tế giữa các hành tinh này bằng nhau. Nhiệm vụ: (1) Liệt kê dữ kiện có trong sơ đồ. (2) Chỉ ra suy luận của Minh. (3) Kết luận Minh đúng hay sai và vì sao, dựa trên chú thích ước lệ và thứ tự các hành tinh.

Dữ kiện: sơ đồ có bốn hành tinh theo thứ tự Sao Thủy, Sao Kim, Trái Đất, Sao Hỏa; các vòng quỹ đạo vẽ cách đều; sơ đồ có ghi chú ước lệ.
Suy luận: khoảng cách thực tế giữa các hành tinh bằng nhau (suy từ việc các vòng vẽ cách đều).
Kết luận: suy luận của Minh không có căn cứ. Trái Đất đứng thứ ba, Sao Kim ở trước, Sao Hỏa ở sau theo thứ tự xa dần Mặt Trời; sơ đồ đã ghi ước lệ nên không thể kết luận khoảng cách bằng nhau.
Kiến thức HS rút ra: phải phân biệt dữ kiện với suy luận và đọc chú thích trước khi kết luận.