Giáo án Bài 5. Lược đồ trí nhớ

Huy động kinh nghiệm thực tế của HS về việc chỉ đường bằng lời và nhận ra nhu cầu về mốc, điểm rẽ, hướng để người khác đi theo được.

GV nêu tình huống: một bạn mới chuyển đến trường muốn đi từ cổng trường tới thư viện nhưng chưa thuộc đường. HS nhớ lại một tuyến đường quen thuộc (từ lớp tới sân bóng, từ cổng trường tới phòng y tế…) và mô tả bằng 2–3 câu.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Khi chỉ đường, bạn nhắc đến những gì để người nghe không đi lạc? (2) Nếu bạn chỉ nói “đi thẳng rồi rẽ” mà không có mốc thì điều gì có thể xảy ra? (3) Bạn có cần đo đạc, có tỉ lệ để người khác đi theo được không?

Dự kiến HS nêu: cần có điểm đầu, đích, mốc nổi bật (cổng, cây, biển báo), điểm rẽ kèm hướng; nếu thiếu mốc thì dễ đi lạc; không nhất thiết phải đo đạc hay có tỉ lệ để người khác đi theo, nhưng cần đúng thứ tự và hướng. GV ghi các ý này lên bảng để dẫn vào bài.

HS giải thích được các ý chính của lược đồ trí nhớ: mốc nổi bật, điểm rẽ, lược đồ trí nhớ và kiểm tra lại tuyến.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1: ghép khái niệm với mô tả, sau đó chỉ ra từng khái niệm xuất hiện ở đâu trên tuyến cổng trường → thư viện → công viên.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Lược đồ trí nhớ dựa trên cái gì? (2) Mốc nổi bật dùng để làm gì trên lược đồ? (3) Điểm rẽ trên tuyến này là chỗ nào và đổi hướng từ gì sang gì?

Kết quả HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 đúng:

• Mốc nổi bật: giúp định hướng (ví dụ: cổng trường, thư viện, công viên).
• Điểm rẽ: nơi đổi hướng trên tuyến (ví dụ: thư viện là điểm rẽ từ hướng đông sang hướng bắc).
• Lược đồ trí nhớ: dựa trên hình dung không gian của người vẽ.
• Kiểm tra lại tuyến: giảm thiếu sót khi chỉ đường.
  Kiến thức HS rút ra: lược đồ trí nhớ là cách thể hiện hình dung của một người về không gian quen thuộc, chọn mốc nổi bật, sắp thứ tự tuyến đi và ghi hướng để người khác hiểu.

HS trình bày được các bước vẽ lược đồ trí nhớ, cách kiểm tra và giới hạn khi không có đo đạc (không ghi tỉ lệ, bảo vệ thông tin cá nhân).

HS đọc quy trình trong sách và thảo luận theo nhóm 4 về năm bước: vẽ từ điểm đầu; thêm đường chính; đánh điểm rẽ, đích; ghi chú giải; kiểm tra bằng cách đọc ngược hoặc nhờ người khác mô tả lại. Nhóm cũng thảo luận: vì sao lược đồ chưa đo đạc không được ghi tỉ lệ, và khi giới thiệu nơi ở cần giữ kín điều gì.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Vì sao phải vẽ từ điểm đầu rồi mới thêm đường chính? (2) Nếu lược đồ không đo đạc mà ghi tỉ lệ 1:1000 thì người đọc có thể hiểu sai điều gì? (3) Khi giới thiệu nơi ở, điều gì không nên công khai?

Kiến thức HS rút ra:

• Quy trình vẽ: điểm đầu → đường chính → điểm rẽ và đích → chú giải → kiểm tra lại tuyến.
• Lược đồ chưa đo không được gọi là bản đồ tỉ lệ; phải ghi không theo tỉ lệ nếu vẽ ước lệ, để người đọc không dùng độ dài trên hình để tính khoảng cách thật.
• Không công khai địa chỉ nhà của bạn học hay của mình khi giới thiệu nơi ở; chỉ nêu mốc công cộng.

HS vận dụng các khái niệm và kiến thức về giới hạn của lược đồ trí nhớ để trả lời trắc nghiệm, ghép đôi và xác định đúng sai.

Trò chơi “Giơ thẻ”: GV chiếu từng câu hỏi (bài tập 1 đến 4 và bài 8 trong sách); HS giơ thẻ đáp án hoặc thẻ Đ/S. Với câu 4, HS giải thích ngắn lí do cho ý b và ý c. Có thể kiểm tra nhanh bằng bài tập tương tác trên NeoEdu.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Mốc nổi bật được gắn với mô tả nào? (2) Vì sao ý b sai? (3) Vì sao đảo chiều hành trình thì các hướng đã đi phải đổi?

Đáp án:

• Bài 1: Mốc nổi bật – Giúp định hướng; Điểm rẽ – Nơi đổi hướng trên tuyến; Lược đồ trí nhớ – Dựa trên hình dung không gian; Kiểm tra lại tuyến – Giảm thiếu sót khi chỉ đường.
• Bài 2: B (Giúp định hướng).
• Bài 3: B và D (Lược đồ trí nhớ — Dựa trên hình dung không gian; Kiểm tra lại tuyến — Giảm thiếu sót khi chỉ đường).
• Bài 4: a) Đúng; b) Sai, vì lược đồ chưa đo phải ghi không theo tỉ lệ; c) Sai, vì đường về đảo thứ tự các chặng và hướng tương ứng; d) Đúng.
• Bài 8: A (Không theo tỉ lệ), vì nhãn này tránh người đọc dùng độ dài vẽ để tính khoảng cách thật.

HS đọc tình huống tuyến giả định, phân biệt dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ về việc vẽ lược đồ và chỉ đường ngược.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 2 gồm tuyến giả định: cổng trường → đi đông 200 m tới thư viện → đi bắc 100 m tới công viên, không có tỉ lệ hình vẽ. Nhiệm vụ: (a) Mô tả đường ngược từ công viên về trường và nêu thông tin cần có trên lược đồ (bài 5, 6). (b) Giải thích vì sao hai lược đồ khác nhau vẫn có thể hữu ích (bài 7). (c) Nêu ba thông tin tối thiểu để người khác theo được tuyến trường–thư viện–công viên (bài 9).
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Đâu là dữ kiện đề cho, đâu là điều em suy ra? (2) Vì sao không được ghi khoảng cách thật khi chưa đo? (3) Nếu hai bạn vẽ khác cách nhưng đều đúng hướng và đủ mốc thì kết luận gì?

Đáp án gợi ý:

• Bài 6: Từ công viên đi nam 100 m tới thư viện, rồi đi tây 200 m tới trường. Lược đồ cần mũi tên Bắc, ba mốc (cổng trường, thư viện, công viên), hai đoạn nối; ghi không theo tỉ lệ nếu vẽ ước lệ.
• Bài 7: Mỗi người chú ý mốc và chọn tuyến khác nhau. Nếu các quan hệ hướng, nối đường và mốc cần thiết đúng thì cả hai đều chỉ đường tốt; khác cách trình bày không đồng nghĩa một bản chắc chắn sai.
• Bài 9: Cần điểm đầu và đích rõ, các mốc rẽ kèm hướng, tuyến nối theo đúng thứ tự. Có thể thêm khoảng cách đã biết; nếu không đo thì không tự gán số.
  Dữ kiện: 200 m, 100 m, đông, bắc. Suy luận: đường ngược là nam và tây.

HS vận dụng cách vẽ lược đồ trí nhớ để thể hiện một tuyến đường quen thuộc trong trường hoặc khu phố, kiểm tra bằng cách đọc ngược và điều chỉnh sau khi bạn đọc.

Mỗi HS chọn một tuyến đường quen thuộc từ cổng trường đến một địa điểm công cộng (ví dụ: thư viện, sân bóng, cây đa, chợ, bưu điện); không ghi địa chỉ nhà cụ thể. HS vẽ lược đồ trí nhớ trên giấy A4, gồm điểm đầu, đường chính, ít nhất hai điểm rẽ, đích, chú giải và mũi tên Bắc, ghi “không theo tỉ lệ”. Sau đó đổi lược đồ cho bạn cùng bàn, bạn đọc và mô tả lại tuyến; hai người cùng kiểm tra.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Lược đồ của bạn đã đủ mốc và hướng để người khác đi theo chưa? (2) Bạn có ghi khoảng cách hay tỉ lệ nào không? Vì sao? (3) Bạn đã điều chỉnh gì sau khi đọc lại?

Sản phẩm: một lược đồ trí nhớ có điểm đầu, đích, ít nhất hai mốc rẽ kèm hướng, chú giải, ghi không theo tỉ lệ và đã được bạn đọc mô tả lại đúng; ghi chú các chỗ đã sửa sau khi kiểm tra. Tiêu chí: đúng thứ tự tuyến, có hướng, có mốc nổi bật, không tự gán số khoảng cách.