Giáo án Bài 4. Kí hiệu và bảng chú giải bản đồ. Tìm đường đi trên bản đồ

Tạo tình huống gợi mở, giúp HS nhận ra bản đồ dùng nhiều kí hiệu khác nhau và không thể đoán nghĩa kí hiệu chỉ bằng cảm tính.

GV chiếu một bản đồ có nhiều kí hiệu điểm, đường và màu nền. GV hỏi: (1) Chấm tròn nhỏ có màu này có nghĩa là gì? (2) Màu xanh trên bản đồ này có luôn chỉ cùng một loại đối tượng không? (3) Làm thế nào để biết chắc nghĩa của một kí hiệu lạ?

HS nêu được rằng muốn hiểu kí hiệu phải đọc bảng chú giải; cùng màu xanh có thể chỉ nước, rừng hoặc đối tượng khác tùy bản đồ. Từ đó HS xác định nhiệm vụ học tập: tìm hiểu kí hiệu, bảng chú giải và cách tìm đường trên bản đồ.

HS nêu được và phân biệt bốn loại kí hiệu cơ bản cùng vai trò của bảng chú giải; giải thích được vì sao cùng màu có thể khác nghĩa.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phần A của Phiếu học tập số 1: ghép mỗi loại kí hiệu với mô tả phù hợp (kí hiệu điểm, kí hiệu đường, kí hiệu diện tích, bảng chú giải). Sau đó, HS đọc bảng chú giải của bản đồ GV chiếu và cho biết một màu cụ thể đang biểu hiện đối tượng gì. Nhiệm vụ: Vì sao không thể dùng chú giải của bản đồ khác để đọc bản đồ này?

Đáp án Phần A: Kí hiệu điểm – Biểu hiện vị trí đối tượng; Kí hiệu đường – Biểu hiện tuyến; Kí hiệu diện tích – Biểu hiện vùng phân bố; Bảng chú giải – Giải nghĩa kí hiệu. HS rút ra kết luận: kí hiệu điểm chỉ vị trí đối tượng nhỏ, kí hiệu đường chỉ tuyến, kí hiệu diện tích chỉ vùng phân bố, bảng chú giải giải nghĩa màu, hình, nét; phải đọc chú giải của chính bản đồ vì quy ước có thể khác nhau.

HS nêu được các bước tìm đường trên bản đồ; nhận biết đường hợp lệ và đường ngắn nhất không nhất thiết an toàn nhất.

GV vẽ mạng đường giả định lên bảng: A–B 400 m, B–D 600 m, A–C 300 m, C–D 500 m; đoạn C–D đóng. Các đoạn khác đi được hai chiều. HS làm Phần A của Phiếu học tập số 2: (1) Xác định điểm đầu, điểm đích và hướng đi. (2) Liệt kê các tuyến đi từ A tới D. (3) Kiểm tra từng tuyến có đi được không. (4) Với các tuyến hợp lệ, so sánh chiều dài để chọn đường ngắn nhất.

HS rút ra quy trình gồm bốn bước: xác định điểm đầu, đích, hướng, đường nối; kiểm tra hạn chế (cầu, đường một chiều, đoạn cấm); loại tuyến không hợp lệ; so sánh chiều dài các tuyến còn lại. Kết quả ví dụ: A–C–D dài 800 m nhưng không đi được vì C–D đóng; đường hợp lệ A–B–D dài 400 + 600 = 1000 m và là đường đến D duy nhất trong mạng đã cho.

HS vận dụng kiến thức về kí hiệu, bảng chú giải và tiêu chí chọn đường để làm đúng các bài tập; giải thích lập luận bằng căn cứ rõ ràng.

HS làm việc cá nhân, sau đó đối chiếu với bạn cùng bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (Phần B, C, D) và Phiếu học tập số 2 (Phần B). Nội dung: Phần B (phiếu 1): chọn đáp án đúng cho câu hỏi về mô tả kí hiệu điểm và cặp liên hệ đúng; Phần C (phiếu 1): xác định đúng hoặc sai bốn nhận định; Phần D (phiếu 1): chọn nơi tra nghĩa của đường nét đứt. Phiếu học tập số 2 (Phần B): thảo luận câu hỏi về tiêu chí chọn đường khi đường ngắn nhất qua cầu bị cấm.

Đáp án: Phần B – câu 2: B (Biểu hiện vị trí đối tượng); câu 3: B và D (Kí hiệu diện tích – Biểu hiện vùng phân bố; Bảng chú giải – Giải nghĩa kí hiệu). Phần C – a) Đúng; b) Sai, vì kí hiệu đường biểu hiện tuyến, kí hiệu diện tích biểu hiện vùng; c) Sai, vì phải dùng chú giải của chính bản đồ; d) Đúng. Phần D – câu 8: A (Bảng chú giải của chính bản đồ). Phiếu 2 – Phần B (câu 9): trước hết loại tuyến không hợp lệ và không an toàn, rồi so chiều dài các tuyến còn lại; không đánh đổi an toàn chỉ để được số mét nhỏ nhất.

HS vận dụng quy trình tìm đường và kiến thức đọc bản đồ để đề xuất lộ trình có căn cứ cho một tình huống thực tế.

Tình huống: Nhóm bạn muốn đi từ trường tới một địa điểm tham quan trong địa phương, trên bản đồ có một đoạn cầu bị cấm đi và một đoạn đường một chiều. GV yêu cầu mỗi nhóm (3 đến 4 HS) hoàn thành sơ đồ phác trên giấy A4 theo các bước: xác định điểm đầu, điểm đích, hướng, đường nối; ghi rõ hạn chế; chọn lộ trình. Yêu cầu HS tách riêng dữ kiện đã cho và suy luận; ghi rõ cần kiểm tra thông tin giao thông hiện hành.

Sơ đồ lộ trình có đủ điểm đầu, điểm đích, hướng đi, các đoạn bị hạn chế và lộ trình được chọn kèm lập luận: lộ trình ngắn nhất qua cầu bị cấm không được chọn; chọn tuyến hợp lệ và an toàn nhất trong các tuyến còn lại; ghi chú cần kiểm tra thông tin giao thông hiện hành trước khi đi.