Giáo án Bài 10. Cấu tạo của Trái Đất. Các mảng kiến tạo

HS huy động hiểu biết sẵn có về bên trong Trái Đất, nêu được dự đoán ban đầu và xác định rõ nhiệm vụ học tập của bài.

GV nêu hai câu hỏi:

• Nếu có thể bổ đôi Trái Đất như quả cam, em đoán bên trong có những phần nào, xếp theo thứ tự từ ngoài vào trong?
• Vì sao ở một số vùng thường xảy ra động đất và núi lửa?
  HS suy nghĩ cá nhân và ghi dự đoán ngắn gọn vào vở.

Dự đoán của HS: Trái Đất có nhiều lớp, từ ngoài vào trong; động đất và núi lửa có liên quan đến chuyển động của các phần cứng ở bên ngoài Trái Đất.
Nhiệm vụ học tập: tìm hiểu ba lớp cấu tạo của Trái Đất, khái niệm mảng kiến tạo và ranh giới mảng.

HS nêu được ba lớp của Trái Đất theo chiều sâu, mô tả vị trí và đặc điểm từng lớp; phân biệt được thông tin đọc trực tiếp trên hình với suy luận.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Các câu hỏi chính:

• Lớp nào là lớp ngoài cùng? Lớp nào nằm giữa vỏ và nhân?
• Lớp vỏ mỏng hơn hay dày hơn so với các lớp sâu? Dựa vào đâu để em nhận xét như vậy?
• Vì sao các thông tin về lớp bên trong Trái Đất là kết quả của mô hình, không phải quan sát trực tiếp?

Kết quả hoàn thành Phiếu học tập số 1:

• Vỏ Trái Đất: lớp ngoài cùng, mỏng hơn nhiều so với các lớp sâu.
• Man-ti: lớp giữa vỏ và nhân.
• Nhân: phần sâu trong cùng.
  Kiến thức HS rút ra: Theo mô hình cơ bản, Trái Đất gồm ba lớp theo chiều sâu là vỏ, man-ti và nhân. Các kết luận về chi tiết bên trong dựa trên mô hình và hình vẽ, là suy luận có căn cứ.

HS giải thích được mảng kiến tạo gồm phần vỏ và phần trên của man-ti; nêu được các kiểu chuyển động của mảng và đặc điểm ranh giới mảng; phân biệt được mảng với châu lục.

GV chiếu bản đồ kiến tạo thế giới và mở học liệu số NeoEdu. HS làm việc theo cặp đôi, trả lời lần lượt bốn câu hỏi:

• Mảng kiến tạo gồm những phần nào của Trái Đất?
• Vì sao không nên gọi mỗi châu lục là một mảng?
• Các mảng chuyển động theo những kiểu nào?
• Ở ranh giới mảng thường có hiện tượng gì, và có phải điểm nào trên ranh giới cũng giống nhau không?
  Sau đó HS đối chiếu với phần Ghi nhớ và làm bài tập tương tác trên NeoEdu.

Kiến thức HS rút ra:

• Mảng kiến tạo là phần cứng gồm phần vỏ Trái Đất và phần trên cùng của man-ti.
• Mảng có thể mang cả lục địa lẫn đáy đại dương, nên không trùng với châu lục.
• Các mảng chuyển động rất chậm theo ba kiểu: tách xa, xô vào hoặc trượt ngang.
• Ranh giới mảng thường tập trung động đất và núi lửa, nhưng không phải mọi điểm trên ranh giới đều hoạt động giống nhau.
• Mô hình lớp trả lời câu hỏi cấu tạo theo chiều sâu; mô hình mảng trả lời câu hỏi phân chia phần cứng bên ngoài. Hai mô hình này không thay thế nhau.

HS củng cố khái niệm các lớp Trái Đất, ranh giới mảng và vận dụng kiến thức để xử lí bài tập nhanh.

GV lần lượt đưa các bài tập sau; HS giơ thẻ hoặc viết đáp án vào bảng con:

• Bài 1: Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp (Vỏ Trái Đất, Man-ti, Nhân, Ranh giới mảng).
• Bài 2: Mô tả nào phù hợp với Vỏ Trái Đất? A. Lớp giữa vỏ và nhân; B. Lớp ngoài cùng; C. Phần sâu trong cùng; D. Thường có hoạt động kiến tạo mạnh.
• Bài 3: Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp: A. Vỏ Trái Đất — Lớp giữa vỏ và nhân; B. Nhân — Phần sâu trong cùng; C. Man-ti — Lớp ngoài cùng; D. Ranh giới mảng — Thường có hoạt động kiến tạo mạnh.
• Bài 4: Xác định đúng hoặc sai: a) Vỏ Trái Đất: Lớp ngoài cùng; b) Lớp man-ti nằm sâu hơn nhân Trái Đất; c) Đếm châu lục là biết chính xác số mảng kiến tạo; d) Ranh giới mảng: Thường có hoạt động kiến tạo mạnh.
• Bài 8: Một mảng có thể mang những phần nào? A. Cả lục địa và đáy đại dương; B. Chỉ phần đất nổi; C. Chỉ phần nhân; D. Toàn bộ khí quyển.

Đáp án:

• Bài 1: Vỏ Trái Đất – Lớp ngoài cùng; Man-ti – Lớp giữa vỏ và nhân; Nhân – Phần sâu trong cùng; Ranh giới mảng – Thường có hoạt động kiến tạo mạnh.
• Bài 2: B.
• Bài 3: B và D (Nhân – Phần sâu trong cùng; Ranh giới mảng – Thường có hoạt động kiến tạo mạnh). Hai cặp A và C sai vì hoán đổi mô tả.
• Bài 4: a) Đúng; b) Sai, man-ti nằm giữa vỏ và nhân; c) Sai, mảng có thể mang cả lục địa và đáy đại dương, không trùng châu lục; d) Đúng. Cách chấm: 4 ý đúng được 1 điểm; 3 ý đúng được 0,5 điểm; 2 ý đúng được 0,25 điểm; 1 ý đúng được 0,1 điểm; 0 ý đúng được 0 điểm.
• Bài 8: A (mảng kiến tạo thuộc phần cứng bên ngoài, không chỉ là châu lục và không gồm nhân hay khí quyển).

HS đọc tình huống giả định, tách được dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ, không vượt quá thông tin đã cho.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 2. Tình huống: một mô hình giả định cho mảng A gồm lục địa và đáy biển; mảng B chỉ mang đáy biển; hai mảng đang tách xa.
Câu hỏi:

• Vì sao B vẫn là mảng và hoạt động nào có thể liên quan đến ranh giới tách xa?
• Có thể suy ra số mảng bằng cách đếm châu lục không?
  Nhóm ghi riêng phần Dữ kiện và phần Suy luận trước khi viết kết luận.

Dữ kiện: mảng A gồm lục địa và đáy biển; mảng B chỉ mang đáy biển; hai mảng đang tách xa (đây là giả định, không phải quan sát thực tế).
Suy luận và kết luận có căn cứ:

• B vẫn là mảng vì mảng là phần cứng của vỏ và man-ti trên, không bắt buộc phải mang lục địa.
• Ở ranh giới tách xa, vật chất nóng có thể đi lên tạo vỏ mới, có thể liên quan đến động đất và núi lửa; cần dữ liệu cụ thể để xác định mức độ hoạt động.
• Không thể suy ra số mảng bằng cách đếm châu lục: một mảng có thể gồm cả lục địa lẫn đại dương, ranh giới mảng không trùng toàn bộ bờ châu lục; cần bản đồ kiến tạo.
  Cách chấm: đáp ứng trọng tâm câu hỏi (40%); lập luận có chi tiết phù hợp (40%); trình bày rõ, không vượt chứng cứ hoặc biến ví dụ giả định thành quan sát thật (20%). Chấp nhận cách diễn đạt tương đương có căn cứ.

HS vận dụng kiến thức về ranh giới mảng để giải thích vì sao khu vực này cần được quan tâm phòng chống thiên tai, từ đó đề xuất việc làm phù hợp với bản thân và địa phương.

Nhóm 4 HS trả lời câu hỏi: Vì sao ranh giới mảng là vùng cần quan tâm phòng chống thiên tai? Sau đó, mỗi nhóm đề xuất hai việc làm cụ thể để giảm rủi ro cho người dân sống gần khu vực có động đất hoặc núi lửa. GV yêu cầu nhóm nêu rõ việc nào dựa trên kiến thức của bài và việc nào cần thêm thông tin từ cơ quan chức năng.

Câu trả lời mẫu: Chuyển động tương đối của các mảng tập trung ứng suất và hoạt động magma ở nhiều ranh giới, liên quan đến động đất và núi lửa. Tuy nhiên không phải mọi nơi trên ranh giới đều có cùng mức rủi ro, nên cần bản đồ nguy cơ cụ thể.
Đề xuất mẫu: (1) theo dõi thông tin cảnh báo từ cơ quan chức năng và tìm hiểu nơi trú ẩn an toàn của địa phương; (2) chuẩn bị sẵn kế hoạch sơ tán cho gia đình và tập luyện các hành động an toàn khi có động đất.
Kết luận: ranh giới mảng là nơi cần chú ý, nhưng mức độ nguy cơ phải được xác định bằng dữ liệu cụ thể.