Giáo án Bài 11. Quá trình nội sinh và quá trình ngoại sinh. Hiện tượng tạo núi

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về các tác động làm thay đổi bề mặt Trái Đất, từ đó xác định vấn đề cần tìm hiểu của bài.

GV chiếu hai hình ảnh: một dãy núi cao và một bãi đá bị vỡ vụn, một dòng sông bồi đắp phù sa. HS trả lời câu hỏi: “Những địa hình này được tạo thành do nguyên nhân nào: từ bên trong Trái Đất hay từ bên ngoài bề mặt?” và “Theo em, có những lực nào làm thay đổi địa hình?”

HS nêu được ý ban đầu: có hai nhóm tác động, một nhóm xuất phát từ bên trong Trái Đất (làm nâng cao, uốn nếp địa hình) và một nhóm diễn ra ở bề mặt (làm đá vỡ, vật liệu bị mang đi và lắng đọng). GV ghi các ý lên bảng để làm căn cứ cho bài học và dẫn tới hai quá trình nội sinh, ngoại sinh.

Nêu được nguồn năng lượng, các tác động chính của quá trình nội sinh và ngoại sinh; giải thích được hai quá trình diễn ra đồng thời.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm: (1) Nội sinh bắt nguồn từ đâu và gây ra những tác động nào? (2) Ngoại sinh diễn ra ở đâu, nhờ năng lượng nào và gồm những quá trình nào? (3) Vì sao có thể nói hai quá trình diễn ra đồng thời?

Kết quả trên khăn trải bàn gồm hai nhánh:

• Quá trình nội sinh: nguồn năng lượng là năng lượng bên trong Trái Đất; các tác động chính là nâng, hạ, uốn nếp, đứt gãy và hoạt động núi lửa.
• Quá trình ngoại sinh: diễn ra ở bề mặt, chủ yếu nhờ năng lượng Mặt Trời và trọng lực; gồm phong hóa, bóc mòn, vận chuyển, bồi tụ.
• Kết luận: hai quá trình diễn ra đồng thời; nội sinh tạo ra sự chênh lệch địa hình, ngoại sinh tác động lên bề mặt đó làm địa hình biến đổi.

Giải thích được núi hình thành khi các mảng xô vào nhau, đá uốn nếp và nâng lên; phân biệt được tác động nội sinh, ngoại sinh trong các đối tượng cụ thể.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần 2 và phần bảng khái niệm): (1) Theo em, núi có thể hình thành như thế nào khi các mảng kiến tạo xô vào nhau? (2) Ngoại lực tác động như thế nào đến núi sau khi được nâng lên? (3) Hoàn thành bảng: Uốn nếp nâng núi; Đá nứt vỡ do nhiệt; Dòng sông mang phù sa; Phù sa lắng ở cửa sông, ghi quá trình tương ứng.

• Núi hình thành khi các mảng xô vào nhau làm đá uốn nếp và nâng lên.
• Ngoại lực tiếp tục phá hủy, chia cắt địa hình, do đó địa hình hiện tại là kết quả tổng hợp lâu dài, không phải dấu vết của một quá trình duy nhất.
• Bảng khái niệm:
  • Uốn nếp nâng núi: Tác động nội sinh
  • Đá nứt vỡ do nhiệt: Phong hóa ngoại sinh
  • Dòng sông mang phù sa: Vận chuyển
  • Phù sa lắng ở cửa sông: Bồi tụ
• Ghi nhớ: phân biệt nguyên nhân tạo độ cao (nội sinh) với tác nhân sửa đổi bề mặt (ngoại sinh).

Củng cố khái niệm nội sinh, ngoại sinh và các quá trình cụ thể; rèn kĩ năng phân biệt nhận định đúng, sai theo kiến thức của bài.

HS làm bài tập 1 đến 4 trong phần bài tập của bài học (có thể làm trên bài tập tương tác NeoEdu nếu có thiết bị):

1. Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: Uốn nếp nâng núi; Đá nứt vỡ do nhiệt; Dòng sông mang phù sa; Phù sa lắng ở cửa sông.
2. Mô tả nào phù hợp với “Uốn nếp nâng núi”? A. Phong hóa ngoại sinh; B. Tác động nội sinh; C. Vận chuyển; D. Bồi tụ.
3. Chọn đúng hai cặp liên hệ: A. Uốn nếp nâng núi — Phong hóa ngoại sinh; B. Dòng sông mang phù sa — Vận chuyển; C. Đá nứt vỡ do nhiệt — Tác động nội sinh; D. Phù sa lắng ở cửa sông — Bồi tụ.
4. Xác định đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Uốn nếp nâng núi: Tác động nội sinh; b) Đá nứt vỡ tại chỗ do nhiệt là quá trình vận chuyển; c) Dòng sông mang phù sa là quá trình nâng núi nội sinh; d) Phù sa lắng ở cửa sông: Bồi tụ.

Đáp án:

• Câu 1: Uốn nếp nâng núi – Tác động nội sinh; Đá nứt vỡ do nhiệt – Phong hóa ngoại sinh; Dòng sông mang phù sa – Vận chuyển; Phù sa lắng ở cửa sông – Bồi tụ.
• Câu 2: B. Tác động nội sinh.
• Câu 3: B và D (Dòng sông mang phù sa — Vận chuyển; Phù sa lắng ở cửa sông — Bồi tụ).
• Câu 4: a) Đ; b) S (nứt vỡ tại chỗ là phong hóa, vận chuyển là mang vật liệu đi); c) S (sông mang phù sa là vận chuyển ngoại sinh); d) Đ.
  Thang chấm câu 4 theo số ý đúng: 0 ý đúng 0 điểm; 1 ý đúng 0,1 điểm; 2 ý đúng 0,25 điểm; 3 ý đúng 0,5 điểm; 4 ý đúng 1 điểm.

Vận dụng kiến thức để xác định nội sinh, bóc mòn, vận chuyển, bồi tụ trong một chuỗi giả định; phân biệt dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ.

HS làm việc theo nhóm đôi, đọc tình huống giả định trong Phiếu học tập số 2: “Một dãy núi giả định được nâng lên bởi chuyển động kiến tạo; mưa làm suối xẻ sâu, vật liệu được đưa xuống chân núi.” HS trả lời ba câu hỏi:
(1) Chỉ ra nội sinh, bóc mòn, vận chuyển và bồi tụ trong chuỗi.
(2) Vì sao câu “ngoại sinh chỉ phá hủy” là chưa đầy đủ?
(3) Nếu núi được nâng nhưng cũng bị bào mòn, độ cao của núi thay đổi phụ thuộc vào yếu tố nào?

Đáp án gợi ý:

• (1) Nâng núi do kiến tạo là nội sinh. Suối xẻ sâu là bóc mòn; cuốn vật liệu xuống là vận chuyển; vật liệu lắng ở chân núi là bồi tụ. Một cảnh quan có thể ghi nhận cả nội và ngoại sinh.
• (2) Ngoại sinh vừa phá hủy qua phong hóa, bóc mòn, vừa xây dựng dạng địa hình qua bồi tụ. Đồng bằng phù sa là ví dụ cho tác dụng tạo địa hình, không chỉ hạ thấp núi.
• (3) Độ cao phụ thuộc tương quan giữa tốc độ nâng và tốc độ hạ thấp do bóc mòn. Núi có thể cao thêm, hạ thấp hoặc gần cân bằng; chỉ biết có nâng là chưa đủ.
  Tiêu chí chấm: đúng trọng tâm câu hỏi (40%); lập luận có chi tiết phù hợp (40%); phân biệt rõ dữ kiện (tình huống đã cho) với suy luận, không biến ví dụ giả định thành quan sát thật (20%).