Giáo án Bài 12. Núi lửa và động đất

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về núi lửa và động đất; bước đầu nhận ra sự khác nhau giữa dữ kiện và suy luận.

GV đưa ra ba nhận định: (1) “Nền lớp vừa rung nhẹ trong khoảng vài giây.” (2) “Đó chắc chắn là động đất mạnh.” (3) “Núi lửa đang phun dung nham.” HS cho biết nhận định nào là điều quan sát trực tiếp (dữ kiện), nhận định nào là suy ra từ dữ kiện (suy luận). Câu hỏi GV đặt: Vì sao nhận định (2) cần thêm căn cứ mới kết luận được?

HS xác định được (1) là dữ kiện quan sát trực tiếp; (2) là suy luận, cần căn cứ thêm; (3) là nhận định cần kiểm chứng bằng thông tin đáng tin cậy. HS nêu được ý: kết luận chỉ đáng tin khi có dữ kiện đủ để chứng minh; nêu được hai đối tượng cần tìm hiểu trong bài là núi lửa và động đất.

Nêu được khái niệm núi lửa, dung nham, tro núi lửa; kể được các hiện tượng gây thiệt hại từ núi lửa.

HS làm việc theo nhóm 4 bạn, đọc mục núi lửa trong SGK và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Câu hỏi GV đặt: (1) Núi lửa là gì? (2) Dung nham khác với mac-ma ở điểm nào? (3) Tro núi lửa có phải là dung nham không? (4) Những hiện tượng nào của núi lửa có thể gây thiệt hại?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành đúng các nội dung sau: Núi lửa là hiện tượng vật chất nóng từ trong Trái Đất phun ra bề mặt. Dung nham là mac-ma đã thoát ra bề mặt. Tro núi lửa là một vật chất phun trào. Thiệt hại có thể gây ra: tro, dòng nóng, khí nguy hiểm; các vật chất này có thể đe dọa người và tài sản trước khi thấy rõ dung nham.

Giải thích được động đất là sự rung chuyển vỏ Trái Đất do giải phóng năng lượng đột ngột; nêu được mối liên hệ với đứt gãy, chuyển động mảng và các đới kiến tạo hoạt động.

HS làm việc theo cặp, đọc mục động đất trong SGK và hoàn thành Phiếu học tập số 2. Câu hỏi GV đặt: (1) Động đất là gì? (2) Vì sao động đất thường liên quan đến đứt gãy và chuyển động mảng? (3) Vì sao núi lửa và động đất thường tập trung ở các đới kiến tạo hoạt động? (4) Sóng thần và sập công trình có liên quan thế nào đến động đất?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành đúng: Động đất là sự rung chuyển vỏ Trái Đất do giải phóng năng lượng đột ngột. Hiện tượng thường liên quan đứt gãy và chuyển động mảng. Núi lửa và động đất thường tập trung ở các đới kiến tạo hoạt động. Rung lắc có thể làm sập công trình; động đất dưới biển có thể gây sóng thần (cần có căn cứ, không khẳng định một cách tuyệt đối).

Trình bày được hành động đúng khi động đất (trong phòng, sau rung lắc) và khi có cảnh báo núi lửa; giải thích được vì sao không dùng thang máy và không đến xem núi lửa.

Kĩ thuật mảnh ghép: Nhóm chuyên gia gồm 3 nhóm, mỗi nhóm nghiên cứu một nội dung: Nhóm A – Hành động khi đang ở trong phòng khi động đất; Nhóm B – Hành động sau khi rung lắc dừng; Nhóm C – Hành động khi có cảnh báo núi lửa. Sau đó HS ghép thành nhóm mới, mỗi thành viên trình bày nội dung đã nghiên cứu. Câu hỏi GV đặt: Vì sao không chạy vào thang máy khi rung lắc? Vì sao không đến sát miệng núi lửa để quan sát dù chưa thấy dung nham?

Bảng tổng hợp hành động an toàn: Trong phòng khi rung lắc: cúi thấp, che đầu cổ, trú dưới bàn chắc nếu tiếp cận an toàn, tránh cửa kính, không chạy vào thang máy. Sau rung lắc: di chuyển theo chỉ dẫn đến nơi an toàn, làm theo hướng dẫn địa phương. Khi có cảnh báo núi lửa: theo hướng dẫn sơ tán của cơ quan có thẩm quyền; không đến xem núi lửa; không tự ý tới gần vì có thể có tro và dòng nóng.

Củng cố khái niệm núi lửa, dung nham, tro núi lửa, động đất và các hành động an toàn; rèn kĩ năng phân biệt nhận định đúng, sai.

Làm việc theo cặp đôi. Bài 1: Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp. Bài 2: Mô tả nào phù hợp với “Dung nham”? (A. Rung chuyển vỏ Trái Đất; B. Mac-ma thoát ra bề mặt; C. Một vật chất phun trào; D. Không phải lối thoát an toàn.) Bài 3: Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp. (A. Dung nham — Rung chuyển vỏ Trái Đất; B. Tro núi lửa — Một vật chất phun trào; C. Động đất — Mac-ma thoát ra bề mặt; D. Thang máy khi rung lắc — Không phải lối thoát an toàn.) Bài 4: Xác định Đúng hoặc Sai: a) Dung nham: mac-ma thoát ra bề mặt. b) Động đất và dung nham đều là tên gọi của một vật chất phun trào. c) Mọi động đất dưới biển đều chắc chắn tạo sóng thần. d) Thang máy khi rung lắc: không phải lối thoát an toàn. Bài 8: Sau cảnh báo núi lửa, hành động phù hợp là gì? (A. Theo hướng dẫn sơ tán của cơ quan có thẩm quyền; B. Đến sát miệng để quay phim; C. Tự đi xem dòng nóng; D. Bỏ qua vì chưa nhìn thấy dung nham.) Có thể dùng học liệu NeoEdu để làm bài tương tác.

Đáp án: Bài 1: Dung nham – Mac-ma thoát ra bề mặt; Động đất – Rung chuyển vỏ Trái Đất; Tro núi lửa – Một vật chất phun trào; Thang máy khi rung lắc – Không phải lối thoát an toàn. Bài 2: B. Bài 3: B và D (hai cặp Dung nham — Rung chuyển vỏ Trái Đất và Động đất — Mac-ma thoát ra bề mặt là sai). Bài 4: a) Đ; b) S (động đất là rung chuyển, dung nham là mac-ma ra bề mặt); c) S (sóng thần còn phụ thuộc cơ chế, độ lớn, độ sâu và biến dạng đáy biển); d) Đ. Bài 8: A. Kết quả đúng từ 3 bài trở lên được coi là đạt yêu cầu luyện tập.

Vận dụng kiến thức để xử lí tình huống diễn tập động đất trong lớp học; trình bày kết luận có căn cứ, phân biệt dữ kiện với suy luận và nhận ra lợi ích lẫn nguy hiểm của vùng núi lửa.

Hoạt động nhóm 4, kĩ thuật đóng vai và tranh luận. Tình huống: Diễn tập trong lớp: nền bắt đầu rung, gần chỗ ngồi có bàn chắc và cửa kính; chưa có lệnh sơ tán. Nêu phản ứng ban đầu và hành động sau khi rung lắc dừng. Câu hỏi bổ sung: (1) Vì sao không khẳng định mọi trận động đất dưới biển đều gây sóng thần? (2) Sau cảnh báo núi lửa, vì sao lợi ích của vùng núi lửa không phải lí do để bỏ cảnh báo? (3) Phân biệt một lợi ích lâu dài của vùng núi lửa với nguy hiểm khi phun. Một nhóm đóng vai GV hướng dẫn, một nhóm đóng vai HS thực hiện diễn tập.

Phản ứng ban đầu: cúi thấp, che đầu cổ, trú dưới bàn chắc nếu tiếp cận an toàn, tránh cửa kính, không chạy ra thang máy. Sau khi hết rung: nghe giáo viên, kiểm tra nguy hiểm và sơ tán theo tuyến quy định; đây là diễn tập, không phải ghi nhận một trận động đất. Giải thích: sóng thần thường cần sự dịch chuyển đáng kể của khối nước (ví dụ đáy biển nâng hạ mạnh); vị trí dưới biển chưa đủ, còn phụ thuộc cơ chế, độ lớn, độ sâu và biến dạng đáy biển. Lợi ích và nguy hiểm: đá núi lửa phong hóa có thể tạo đất phục vụ sản xuất và có nguồn địa nhiệt; khi phun lại có tro, khí, dòng nóng nguy hiểm; lợi ích không phải lí do bỏ cảnh báo và tới gần miệng núi.