Giáo án Bài 13. Các dạng địa hình chính trên Trái Đất. Khoáng sản

Gợi nhớ kiến thức đã biết về địa hình và khoáng sản, từ đó xác định vấn đề cần giải quyết: cần dựa vào tiêu chí nào để phân biệt các dạng địa hình và các nhóm khoáng sản.
Tiết 1 gồm hoạt động 1, 2, 3; tiết 2 gồm hoạt động 4, 5.

GV đưa ra ba mô tả ngắn: (1) «Vùng đất cao hơn hẳn xung quanh, sườn dốc, nhiều đường chia cắt sâu.»; (2) «Vùng đất thấp hơn, đỉnh tròn, sườn thoải.»; (3) «Vùng đất cao, mặt khá phẳng nhưng rìa dốc.»
Câu hỏi GV đặt ra:

• Câu 1: Ba mô tả trên có thể ứng với những dạng địa hình nào mà em đã biết?
• Câu 2: Vì sao cùng là vùng cao nhưng ta không thể gọi tên chỉ bằng cảm nhận «nhìn bằng phẳng» hay «nhìn cao»?
• Câu 3: Khoáng sản như than đá, quặng sắt, đá vôi được sử dụng vào việc gì trong đời sống?

• Câu 1: HS nêu được ba dạng địa hình tương ứng: núi hoặc đồi (vùng cao, chia cắt), đồng bằng (thấp, đỉnh tròn sườn thoải thường thuộc đồi), cao nguyên (cao, mặt khá phẳng, rìa dốc). HS dự kiến nói đúng hướng.
• Câu 2: Cần xem độ cao tuyệt đối và hình dạng; một bức ảnh chụp gần không đủ để kết luận.
• Câu 3: Than, dầu, khí dùng làm nhiên liệu; quặng sắt để luyện kim; đá vôi dùng trong xây dựng và công nghiệp.
• Kết luận sơ bộ HS rút ra: Phân loại địa hình và khoáng sản cần dựa vào căn cứ khoa học, không dựa vào cảm nhận.

Nêu được đặc điểm chính của núi, đồi, cao nguyên, đồng bằng theo độ cao, độ chia cắt, hình dạng đỉnh, sườn và mặt địa hình; giải thích được vì sao phải xem độ cao tuyệt đối và hình dạng.

HS hoạt động nhóm 4 người theo kĩ thuật khăn trải bàn: đọc mục kiến thức của bài, quan sát tranh ảnh minh họa và hoàn thành Phiếu học tập số 1.
Câu hỏi GV đặt ra khi hướng dẫn:

• Câu 1: Núi và đồi khác nhau ở độ cao và hình dạng đỉnh, sườn như thế nào?
• Câu 2: Cao nguyên và đồng bằng đều có mặt khá phẳng, vì sao vẫn phân biệt được?
• Câu 3: Vì sao không nên phân loại địa hình chỉ bằng một bức ảnh chụp gần?

Nội dung HS ghi được trên khăn trải bàn và kết luận cần ghi vào vở:

• Núi: độ cao lớn, độ chia cắt lớn.
• Đồi: thấp hơn núi, thường có đỉnh tròn, sườn thoải.
• Cao nguyên: bề mặt tương đối bằng phẳng nhưng ở độ cao lớn; sườn thường dốc.
• Đồng bằng: thấp, khá bằng phẳng.
• Căn cứ phân loại: xem độ cao tuyệt đối và hình dạng (đỉnh, sườn, mặt địa hình). Không phân loại chỉ bằng một bức ảnh chụp gần vì ảnh gần không cho biết độ cao và hình dạng toàn khu vực.

Nêu được khái niệm khoáng sản; phân loại được than đá, dầu, khí vào nhóm năng lượng, quặng sắt vào nhóm kim loại, đá vôi vào nhóm phi kim; giải thích được vì sao cần sử dụng tiết kiệm và phục hồi môi trường sau khai thác.

HS làm việc nhóm 4 người, tìm hiểu nội dung về khoáng sản và hoàn thành Phiếu học tập số 2. Sau đó, HS truy cập trang bài học NeoEdu (nếu có thiết bị) để so sánh với nội dung ghi trong phiếu.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Câu 1: Khoáng sản là gì?
• Câu 2: Than đá, quặng sắt, đá vôi thuộc nhóm khoáng sản nào? Căn cứ vào đâu để phân loại?
• Câu 3: Vì sao nhiều khoáng sản cần được sử dụng tiết kiệm?

Nội dung HS hoàn thành trong Phiếu học tập số 2 và ghi vào vở:

• Khoáng sản là tích tụ tự nhiên của khoáng vật, đá có ích được khai thác.
• Khoáng sản năng lượng: than đá, dầu, khí (dùng làm nhiên liệu).
• Khoáng sản kim loại: quặng sắt.
• Khoáng sản phi kim: đá vôi.
• Lí do tiết kiệm: nhiều nguồn khoáng sản hình thành rất lâu, không tái tạo theo thời gian đời người; sau khai thác cần phục hồi môi trường.

Củng cố kiến thức về các dạng địa hình và ba nhóm khoáng sản qua các bài tập ghép đôi, trắc nghiệm nhiều lựa chọn và đúng – sai; rèn kĩ năng phân biệt từng ý kiến với kiến thức của bài.

Lớp chia 3 trạm, mỗi nhóm luân chuyển qua cả 3 trạm (khoảng 8–9 phút mỗi trạm). Mỗi trạm có thẻ đề và thẻ đáp án riêng để HS tự đối chiếu.
Trạm 1 – Ghép đôi (Bài tập 1): Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp: Than đá; Quặng sắt; Đá vôi; Cao nguyên.
Trạm 2 – Chọn đáp án đúng (Bài tập 2, 3, 8):

• Bài 2: Mô tả nào phù hợp với «Than đá»? A. Khoáng sản kim loại; B. Khoáng sản năng lượng; C. Khoáng sản phi kim; D. Bề mặt khá phẳng ở độ cao lớn.
• Bài 3: Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp: A. Than đá — Khoáng sản kim loại; B. Đá vôi — Khoáng sản phi kim; C. Quặng sắt — Khoáng sản năng lượng; D. Cao nguyên — Bề mặt khá phẳng ở độ cao lớn.
• Bài 8: Nhóm nào đều là khoáng sản năng lượng? A. Than, dầu mỏ, khí tự nhiên; B. Sắt, đồng, bô-xít; C. Đá vôi, cát, cao lanh; D. Vàng, bạc, đá vôi.
  Trạm 3 – Đúng hay sai (Bài tập 4): Xác định đúng hoặc sai cho từng nhận định: a) Than đá: Khoáng sản năng lượng. b) Quặng sắt thuộc nhóm khoáng sản phi kim. c) Đá vôi thuộc nhóm khoáng sản kim loại. d) Cao nguyên: Bề mặt khá phẳng ở độ cao lớn.
  Câu hỏi GV đặt ra khi chốt trạm: «Vì sao ý b và c bị sai? Em sửa lại thế nào?»

Đề và đáp án các trạm:

• Trạm 1 (Bài 1): Than đá – Khoáng sản năng lượng; Quặng sắt – Khoáng sản kim loại; Đá vôi – Khoáng sản phi kim; Cao nguyên – Bề mặt khá phẳng ở độ cao lớn.
• Trạm 2: Bài 2 đáp án B (Than đá là khoáng sản năng lượng). Bài 3 đáp án B và D (Đá vôi — Khoáng sản phi kim; Cao nguyên — Bề mặt khá phẳng ở độ cao lớn; hai cặp còn lại hoán đổi mô tả). Bài 8 đáp án A (than, dầu, khí cung cấp nhiên liệu; các nhóm khác gồm quặng kim loại hoặc phi kim).
• Trạm 3 (Bài 4): a) Đ; b) S (Quặng sắt là khoáng sản kim loại); c) S (Đá vôi là khoáng sản phi kim); d) Đ. Thang chấm: đúng 4 ý được 1 điểm, đúng 3 ý được 0,5 điểm, đúng 2 ý được 0,25 điểm, đúng 1 ý được 0,1 điểm, không đúng ý nào được 0 điểm.
  Kết quả nhóm ghi vào phiếu luyện tập tự kiểm tra.

Vận dụng các tiêu chí địa hình để phân loại hai khu giả định, nêu căn cứ có lập luận; phân biệt dữ kiện với suy luận và giải thích được vì sao tái chế kim loại không thay thế mọi biện pháp bảo vệ tài nguyên.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc tình huống trên Phiếu học tập số 3 và trả lời các câu hỏi.
Tình huống: Hai khu giả định: A cao 800 m, mặt khá phẳng, rìa dốc; B cao 20 m, bằng phẳng và có phù sa sông.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Câu 1: Phân loại A và B là dạng địa hình nào? Nêu căn cứ.
• Câu 2: Vì sao không nên gọi A là đồng bằng chỉ vì mặt khá phẳng?
• Câu 3: Vì sao tái chế kim loại giúp giảm áp lực khai thác nhưng không thay thế mọi biện pháp bảo vệ?
• Câu 4 (suy luận): Một bề mặt bằng ở 1000 m có chắc là đồng bằng không? Vì sao?

Đáp án dự kiến và gợi ý chấm:

• Câu 1: A phù hợp cao nguyên vì cao nhưng mặt khá phẳng, rìa dốc. B phù hợp đồng bằng vì thấp và bằng phẳng, có bồi tụ phù sa.
• Câu 2: Không gọi A là đồng bằng chỉ vì mặt phẳng, vì A có độ cao lớn và rìa dốc, khác đồng bằng thấp.
• Câu 3: Tái chế giảm nhu cầu quặng mới và một phần chất thải, nhưng vẫn tiêu tốn năng lượng và có thể gây ô nhiễm nếu xử lí kém. Cần tiết kiệm sử dụng, công nghệ sạch và quản lí phục hồi khai trường.
• Câu 4: Không. Cần xét độ cao và dạng rìa; mặt khá bằng trên cao có thể là cao nguyên. Bằng phẳng chỉ là một tiêu chí, không quyết định toàn bộ phân loại.
  Gợi ý chấm: đúng trọng tâm câu hỏi (40%); lập luận có chi tiết phù hợp (40%); trình bày rõ, không biến ví dụ giả định thành quan sát thật (20%). Chấp nhận cách diễn đạt tương đương có căn cứ.