Giáo án Bài 14. Thực hành: Đọc lược đồ địa hình tỉ lệ lớn và lát cắt địa hình đơn giản

HS nhận ra cần đọc đường đồng mức để biết sườn nào dốc hơn trước khi đi thực địa, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV nêu tình huống: Nhóm bạn định đi bộ lên một ngọn đồi và phải chọn một trong hai sườn. Trên lược đồ, sườn A có các đường đồng mức nằm sít nhau, sườn B có các đường đồng mức nằm thưa.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Vì sao chỉ nhìn các đường đồng mức, ta có thể đoán được sườn nào dốc hơn?
• Để đọc đúng lược đồ, cần chú ý những thông tin nào trên bản đồ?
• Nếu muốn thể hiện đường đi lên đồi bằng hình vẽ, ta nên làm thế nào?

Dự kiến HS trả lời: Vì đường đồng mức sít nghĩa là chênh cao giữa các đường kề nhau trên khoảng ngang ngắn, nên sườn dốc hơn; đường thưa thì sườn thoải hơn. Cần chú ý số ghi cao độ, đơn vị (m) và kí hiệu vùng lõm. Muốn thể hiện địa hình theo một tuyến, ta lập lát cắt địa hình. Nhiệm vụ của bài: đọc lược đồ địa hình tỉ lệ lớn và lập lát cắt đơn giản.

HS nêu được khái niệm đường đồng mức, khoảng cao đều, đường đồng mức sít và lát cắt; giải thích được mối quan hệ giữa khoảng cách các đường đồng mức với độ dốc.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 1 dựa trên lược đồ địa hình tỉ lệ lớn và phần kiến thức của bài.
Nhiệm vụ: đọc lược đồ, tìm số ghi cao độ, đơn vị, xác định hai đường kề nhau và tính khoảng cao đều; so sánh hai sườn có đường đồng mức sít và thưa; xác định vùng lõm (nếu có) theo chú giải của bản đồ.
Câu hỏi GV đặt ra: Đường đồng mức là gì? Khoảng cao đều được tính như thế nào? Vì sao đường đồng mức sít thì sườn dốc hơn?

Kiến thức HS rút ra:

• Đường đồng mức: nối các điểm có cùng độ cao.
• Khoảng cao đều: chênh cao của hai đường đồng mức kề nhau; ví dụ hai đường ghi 100 m và 125 m có khoảng cao đều là $125 - 100 = 25$ m.
• Đường đồng mức sít: cùng chênh cao nhưng khoảng ngang nhỏ hơn, nên sườn dốc hơn trên cùng tỉ lệ; đường thưa thì sườn thoải hơn.
• Lát cắt: biểu hiện độ cao dọc theo một tuyến.
• Khi đọc lược đồ cần tìm số ghi cao độ, đơn vị và xem có kí hiệu vùng lõm hay không.

HS nêu được cách lập lát cắt địa hình đơn giản và vẽ được lát cắt từ dữ liệu tuyến giả định.

HS làm việc theo nhóm 4, hoàn thành Phiếu học tập số 2 với dữ liệu tuyến giả định: khoảng cách (m) 0, 100, 200, 300, 400; cao độ (m) 100, 120, 160, 140, 100.
Các bước lập lát cắt: đánh dấu các giao điểm của tuyến với đường đồng mức; chuyển khoảng cách ngang và độ cao sang hệ trục (trục ngang là khoảng cách, trục đứng là độ cao); nối các điểm một cách hợp lí; ghi đơn vị và tỉ lệ cho cả hai trục.
Câu hỏi GV đặt ra: Trục đứng và trục ngang biểu hiện điều gì? Vì sao cần ghi chú nếu trục đứng được phóng đại?

Sản phẩm: lát cắt vẽ trên giấy ô vuông với trục ngang 0 đến 400 m và trục đứng 100 đến 160 m (có ghi đơn vị m). Các điểm cần đánh dấu: (0 m; 100 m), (100 m; 120 m), (200 m; 160 m), (300 m; 140 m), (400 m; 100 m).
Kiến thức HS rút ra: lát cắt thể hiện độ cao dọc một tuyến; trục đứng có thể phóng đại so với trục ngang, nên hình dốc vẽ ra không nhất thiết là góc dốc thật; cần ghi chú khi có phóng đại.

HS vận dụng các khái niệm đã học để trả lời trắc nghiệm, xác định đúng sai và giải các câu hỏi đọc số liệu tuyến, đọc lược đồ đồi giả định.

Phần A (cá nhân, 6 phút): Bài 1 ghép khái niệm với mô tả; bài 2 chọn mô tả đúng với đường đồng mức; bài 3 chọn hai cặp liên hệ đúng; bài 4 xét đúng sai bốn nhận định; bài 8 tính khoảng cao đều giữa hai đường ghi 100 m và 125 m.
Phần B (nhóm, 8 phút): Bài 5 đọc dữ liệu tuyến giả định; bài 6 xác định điểm cao nhất, chênh cao toàn tuyến và đoạn lên dốc nhất; bài 7 lập mô tả lát cắt hoàn chỉnh; bài 9 nêu nội dung cần chú thích khi trục đứng phóng đại; bài 10 đọc lược đồ đồi giả định (điểm P ghi 200 m) và đối chiếu thước tỉ lệ.
Câu hỏi GV đặt ra: Vì sao bài 4 ý c sai? Làm thế nào để khẳng định đoạn 100–200 m dốc hơn đoạn 0–100 m?

Đáp án:

• Bài 1: Đường đồng mức – nối điểm cùng độ cao; Khoảng cao đều – chênh cao hai đường kề; Đường đồng mức sít – sườn dốc hơn trên cùng tỉ lệ; Lát cắt – độ cao theo một tuyến.
• Bài 2: B (nối điểm cùng độ cao).
• Bài 3: B và D (đường đồng mức sít – sườn dốc hơn trên cùng tỉ lệ; lát cắt – độ cao theo một tuyến).
• Bài 4: a Đ; b S (khoảng cao đều là chênh cao hai đường kề); c S (đồng mức sít thì sườn dốc, không thoải); d Đ. Chấm 0/1/2/3/4 ý đúng tương ứng 0/0,1/0,25/0,5/1 điểm.
• Bài 8: A, 25 m ($125 - 100 = 25$ m).
• Bài 5 và 6: cao nhất tại 200 m với cao độ 160 m; chênh giữa cao nhất và thấp nhất là $160 - 100 = 60$ m; đoạn 100–200 m tăng 40 m trên 100 m ngang, dốc lên hơn đoạn 0–100 m tăng 20 m.
• Bài 7: tuyến bắt đầu ở 100 m, tăng nhẹ đến 120 m ở vị trí 100 m, tăng mạnh lên đỉnh 160 m ở vị trí 200 m, hạ xuống 140 m ở vị trí 300 m rồi về 100 m tại cuối tuyến (400 m). Đây là dữ liệu giả định, không gọi là số đo thực địa.
• Bài 9: ghi đơn vị và tỉ lệ của trục ngang và trục đứng, nêu rõ có phóng đại chiều cao; nếu không, người xem có thể hiểu độ dốc vẽ là độ dốc thật.
• Bài 10: đọc cao độ ghi tại P là 200 m, đối chiếu với các đường đồng mức 100–180 m trên lược đồ và thước tỉ lệ; HS nêu P nằm cao hơn đường 180 m, nên thuộc vùng cao nhất được ghi trên lược đồ đó. Nếu lược đồ không ghi thêm thông tin, HS không suy ra được vị trí chính xác của đỉnh.

HS đọc tình huống, phân biệt dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ từ lược đồ và lát cắt.

Nhóm 4 HS hoàn thành một bảng ba cột (Dữ kiện đọc được / Suy luận / Kết luận có căn cứ) dựa trên lát cắt của bài 5 đến 7.
Câu hỏi GV đặt ra: Số 160 m là dữ kiện hay suy luận? Nhận định sườn từ 100 đến 200 m dốc hơn là dữ kiện hay suy luận? Kết luận nào có căn cứ đầy đủ?

Dữ kiện: cao độ 100, 120, 160, 140, 100 m tại các khoảng cách 0, 100, 200, 300, 400 m.
Suy luận: đoạn 100–200 m dốc hơn đoạn 0–100 m vì tăng 40 m trên 100 m ngang so với 20 m trên 100 m ngang.
Kết luận có căn cứ: điểm cao nhất của tuyến giả định là 200 m với cao độ 160 m; chênh cao toàn tuyến là 60 m. Kết luận không có căn cứ: nói sườn ở địa phương thật có độ dốc này.

HS vận dụng cách đọc đường đồng mức và lát cắt để nhận xét địa hình của một khu vực thực tế và trình bày kết luận có căn cứ.

Nhiệm vụ: Nhóm chọn một bản đồ địa hình hoặc bản đồ có đường đồng mức (do GV cung cấp hoặc HS mang theo). Nhóm tìm số ghi cao độ, khoảng cao đều, xác định một đoạn sườn đường đồng mức sít và một đoạn thưa, rồi viết 5 đến 7 câu trả lời câu hỏi: Sườn nào dốc hơn? Căn cứ là gì? Có thể kết luận gì và chưa thể kết luận gì?
Câu hỏi GV đặt ra: Dữ kiện nào bạn đọc được trực tiếp từ bản đồ? Kết luận nào cần thêm thông tin để chắc chắn?

Sản phẩm: một đoạn viết ngắn gồm ba phần: Dữ kiện (số ghi cao độ, khoảng cao đều, vị trí đường sít và thưa); Suy luận (sườn sít dốc hơn sườn thưa trên cùng tỉ lệ); Kết luận có căn cứ (ví dụ: sườn có đường sít dốc hơn; chưa thể kết luận chính xác góc dốc nếu chưa có đo đạc thực địa).