Giáo án Bài 15. Lớp vỏ khí của Trái Đất. Khí áp và gió

Huy động kiến thức nền về không khí và tạo tình huống để HS phân biệt dữ kiện quan sát được với suy luận.

GV nêu câu hỏi: “Em có nhìn thấy không khí không? Vì sao em biết không khí tồn tại quanh mình?” HS suy nghĩ 1 phút, sau đó chia sẻ với bạn bên cạnh. Từ đó, GV yêu cầu HS phân loại câu trả lời thành hai nhóm: điều quan sát được (dữ kiện) và điều suy luận từ quan sát.

Dự kiến HS nêu: không nhìn thấy không khí nhưng cảm nhận được khi có gió thổi, khi quạt chạy hoặc khi bóng bay phồng lên. Dữ kiện là “cảm nhận được luồng gió, thấy cành cây lay động”; suy luận là “không khí tồn tại và chuyển động”. Kết luận ban đầu: không khí là lớp vật chất bao quanh Trái Đất, ta biết nó tồn tại qua các hiện tượng quan sát được.

Nêu được thành phần chủ yếu của không khí gần mặt đất và vai trò của tầng đối lưu, tầng bình lưu.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1, đọc mục Kiến thức và mối liên hệ trong SGK (hoặc bài giảng trên NeoEdu) và hoàn thành bảng. Nhiệm vụ: (1) Nêu thành phần chủ yếu của không khí gần mặt đất, nhận xét thành phần nào có tỉ lệ lớn nhất và hơi nước thay đổi thế nào. (2) Nêu đặc điểm và vai trò của tầng đối lưu. (3) Nêu đặc điểm và vai trò của tầng bình lưu. GV yêu cầu cặp đôi giải thích vì sao phần lớn hiện tượng thời tiết diễn ra ở tầng đối lưu.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Nội dung chốt: Không khí gần mặt đất chứa chủ yếu ni-tơ (thành phần chiếm tỉ lệ lớn nhất) và ô-xi; hơi nước thay đổi theo nơi và lúc. Tầng đối lưu ở thấp, là nơi diễn ra phần lớn hiện tượng thời tiết. Tầng bình lưu có lớp ô-dôn, giúp hấp thụ phần lớn bức xạ tử ngoại có hại. Khí quyển bao quanh Trái Đất.

Giải thích được khí áp là sức ép của không khí, khí áp thay đổi theo độ cao và nhiệt độ; gió là chuyển động không khí từ áp cao về áp thấp, chịu tác động của tự quay và ma sát.

HS làm việc theo nhóm 4 (nhóm đôi ghép thành nhóm 4) với Phiếu học tập số 2 và mô hình hai điểm A, B được GV trình chiếu. Nhiệm vụ: (1) Khí áp là gì? Khí áp thay đổi theo những yếu tố nào? (2) Gió là gì và chuyển động từ đâu tới đâu? (3) Gió còn chịu tác động của những yếu tố nào? (4) Quan sát mô hình: A có khí áp 1020 hPa, B có khí áp 1000 hPa, cùng độ cao, bỏ qua tự quay và ma sát. Không khí chuyển động theo hướng nào? Mô hình này có giới hạn gì?

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh. Nội dung chốt: Khí áp là sức ép của không khí lên bề mặt; khí áp thay đổi theo độ cao và nhiệt độ, cần dùng số đo cụ thể. Gió là chuyển động không khí từ nơi áp cao về nơi áp thấp, chịu tác động của tự quay và ma sát. Mô hình hai điểm: không khí chuyển động từ A (áp cao, 1020 hPa) tới B (áp thấp, 1000 hPa). Giới hạn: mô hình bỏ qua tự quay và ma sát nên không dùng mũi tên thẳng này để khẳng định hướng gió thực tế ở mọi nơi.

Vận dụng các khái niệm đã học để ghép đúng, chọn đúng và xét đúng sai các nhận định về lớp vỏ khí, khí áp và gió.

HS làm bài tập 1 đến 4 và bài tập 8 trong SGK hoặc trên học liệu NeoEdu (phần bài tập tương tác). Bài 1: Ghép đối tượng với mô tả. Bài 2: Chọn mô tả phù hợp với “Ni-tơ”. Bài 3: Chọn đúng hai cặp liên hệ. Bài 4: Xác định đúng hoặc sai cho bốn nhận định a, b, c, d. Bài 8: Trong mô hình đơn giản, gió đi từ đâu tới đâu? HS làm cá nhân 4 phút, sau đó đổi chéo vở với bạn cùng bàn để đối chiếu.

Đáp án: Bài 1: Ni-tơ – Thành phần chiếm tỉ lệ lớn nhất; Tầng đối lưu – Nơi diễn ra phần lớn thời tiết; Khí áp – Sức ép của không khí; Gió – Không khí chuyển động liên quan chênh áp. Bài 2: B. Bài 3: B và D (Khí áp — Sức ép của không khí; Gió — Không khí chuyển động liên quan chênh áp). Bài 4: a Đ; b S (tầng đối lưu ở thấp và có phần lớn thời tiết); c S (không khí chuyển động từ áp cao tới áp thấp); d Đ. Bài 8: A (từ áp cao đến áp thấp). Thang chấm bài 4: 0/1/2/3/4 ý đúng tương ứng 0/0,1/0,25/0,5/1 điểm.

Đọc tình huống, phân biệt dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ về khí áp và gió.

GV nêu tình huống: “Trong một buổi chiều, bản tin ghi nhận hai nơi cùng độ cao: nơi X có khí áp 1020 hPa, nơi Y có khí áp 1000 hPa. Có ý kiến cho rằng: ‘Chắc chắn hôm nay gió ở mọi nơi trong vùng đều thổi từ X sang Y.’” HS trả lời hai câu hỏi: (1) Ghi lại dữ kiện và phần suy luận trong ý kiến trên. (2) Kết luận nào có căn cứ? Vì sao không nên khẳng định “mọi nơi”? HS viết 4–5 câu. Nếu hết giờ, giao phần này về nhà.

Dự kiến sản phẩm: Dữ kiện: nơi X 1020 hPa, nơi Y 1000 hPa, cùng độ cao. Suy luận: “chắc chắn gió ở mọi nơi thổi từ X sang Y”. Kết luận có căn cứ: không khí có xu hướng chuyển động từ X (áp cao) tới Y (áp thấp) trong mô hình đơn giản. Không thể khẳng định cho mọi nơi vì mô hình bỏ qua tự quay và ma sát, và khí áp còn phụ thuộc độ cao, nhiệt độ; cần số đo cụ thể ở từng nơi.