Giáo án Bài 16. Nhiệt độ không khí. Mây và mưa

Huy động kiến thức nền của HS về nóng lạnh của không khí, mây và mưa; xác định vấn đề cần giải quyết trong bài.

GV nêu tình huống: "Buổi trưa hè, bạn An đặt nhiệt kế dưới nắng gắt và đọc được số rất cao. Buổi chiều, bầu trời có nhiều mây nhưng trời chưa mưa. Vì sao số đọc trên nhiệt kế chưa chắc cho biết nhiệt độ không khí? Vì sao có mây nhưng chưa chắc có mưa?" GV đặt câu hỏi: (1) Nhiệt độ không khí cho biết điều gì? (2) Mây hình thành từ đâu? (3) Mưa xuất hiện khi nào?

HS nêu được dự kiến: nhiệt độ không khí là mức nóng lạnh của không khí, đo bằng °C; số đo dưới nắng trực tiếp không đại diện cho không khí xung quanh. Mây là hơi nước ngưng tụ thành hạt nước hoặc tinh thể băng; mưa xuất hiện khi hạt đủ lớn rơi xuống. GV ghi các câu trả lời lên bảng và nêu hai câu hỏi trọng tâm của bài.

HS nêu được khái niệm nhiệt độ không khí, giải thích được yêu cầu đặt dụng cụ đo và tính được nhiệt độ trung bình ngày theo quy định.

HS đọc phần Nội dung bài giảng và ví dụ về nhiệt độ trong bài (có thể xem trên học liệu NeoEdu). Các cặp đôi thực hiện Phiếu học tập số 1, phần A và B: (1) Nhiệt độ không khí là gì, đơn vị đo thường dùng là gì? (2) Vì sao nhiệt kế không nên đặt dưới nắng trực tiếp? (3) Tính nhiệt độ trung bình của bốn lần đo giả định 20, 24, 28, 24°C. (4) Vì sao 24°C chưa thể gọi là trung bình khí hậu nhiều năm?

Kết quả phiếu số 1, phần A và B: Nhiệt độ không khí là mức nóng lạnh của không khí, đo bằng °C. Nhiệt kế đặt dưới nắng trực tiếp nhận bức xạ nên nóng lên, số đọc không đại diện tốt cho không khí xung quanh; cần đặt nơi thoáng, che bức xạ đúng quy cách. Trung bình bốn lần đo: $(20 + 24 + 28 + 24) \div 4 = 24\,°C$. Không thể gọi là trung bình khí hậu nhiều năm vì chỉ là bốn lần đo giả định trong một khoảng thời gian ngắn.

HS giải thích được quá trình hơi nước ngưng tụ tạo mây, hạt đủ lớn rơi thành mưa; nêu được đơn vị lượng mưa và cách cộng tổng lượng mưa; nhận biết các yếu tố cùng ảnh hưởng đến hình thành mưa.

Nhóm 4 HS hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần C và D, sau đó thảo luận Phiếu học tập số 2 (phần A): (1) Hãy vẽ sơ đồ chuỗi từ hơi nước đến mưa. (2) Lượng mưa đo bằng đơn vị nào? Tổng lượng mưa ba ngày là bao nhiêu nếu mưa lần lượt là 5, 0, 15 mm? (3) Kể tên các yếu tố cùng ảnh hưởng đến hình thành mưa theo bài học.

Sơ đồ chuỗi dự kiến: Hơi nước trong không khí → ngưng tụ thành hạt nước hoặc tinh thể băng → tạo thành mây → hạt đủ lớn → rơi xuống thành mưa. Lượng mưa đo bằng milimét (mm). Tổng lượng mưa ba ngày: $5 + 0 + 15 = 20\,\text{mm}$ (cộng, không chia). Các yếu tố cùng ảnh hưởng: nhiệt độ, độ ẩm và chuyển động của không khí.

HS củng cố khái niệm nhiệt độ không khí, lượng mưa, tổng lượng mưa, ngưng tụ hơi nước; rèn kĩ năng tính trung bình và tổng, phân biệt dữ kiện với suy luận.

HS làm bài tập theo nhóm: (1) Ghép đối tượng với mô tả: Nhiệt độ không khí, Đơn vị lượng mưa, Ngưng tụ hơi nước, Tổng lượng mưa. (2) Chọn mô tả đúng với "Nhiệt độ không khí": A. Milimét; B. Mức nóng lạnh của không khí; C. Góp phần hình thành mây; D. Cộng lượng mưa các thời kì. (3) Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp. (4) Xác định Đ hoặc S cho các nhận định: a) Nhiệt độ không khí là mức nóng lạnh của không khí; b) Lượng mưa đo bằng độ C; c) Tổng lượng mưa năm bằng trung bình 12 tháng; d) Tổng lượng mưa là cộng lượng mưa các thời kì. (5) Mưa 10, 20 và 0 mm trong ba ngày có tổng bao nhiêu? A. 30 mm; B. 10 mm; C. 20 mm; D. 0 mm. Các nhóm thực hiện Phiếu học tập số 2, phần B.

Đáp án: (1) Nhiệt độ không khí – Mức nóng lạnh của không khí; Đơn vị lượng mưa – Milimét; Ngưng tụ hơi nước – Góp phần hình thành mây; Tổng lượng mưa – Cộng lượng mưa các thời kì. (2) Đáp án B. (3) Đáp án B và D: Ngưng tụ hơi nước – Góp phần hình thành mây; Tổng lượng mưa – Cộng lượng mưa các thời kì. (4) a) Đ; b) S (lượng mưa đo bằng mm, nhiệt độ thường dùng °C); c) S (tổng năm là cộng 12 tháng, không chia 12); d) Đ. Chấm theo thang: 0, 1, 2, 3, 4 ý đúng tương ứng 0/0,1/0,25/0,5/1 điểm. (5) Đáp án A: $10 + 20 + 0 = 30\,\text{mm}$; 10 mm là trung bình ba ngày, không phải tổng.

HS đọc tình huống thực tế có dữ liệu giả định, phân biệt dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ về nhiệt độ và mưa.

GV đưa tình huống giả định: "Nhóm bạn Lan đặt nhiệt kế dưới nắng trực tiếp lúc 13 giờ và ghi 38°C, sau đó kết luận cả ngày hôm đó nóng 38°C. Nhóm bạn Minh ghi lượng mưa ba ngày là 10, 20 và 0 mm, rồi kết luận khu vực này mưa 10 mm mỗi ngày." HS thực hiện Phiếu học tập số 2, phần C: (1) Ghi rõ đâu là dữ kiện, đâu là suy luận. (2) Đánh giá kết luận của Lan và Minh có căn cứ không. (3) Vì sao có mây không bảo đảm sẽ có mưa tới mặt đất tại nơi đứng? (4) Viết kết luận đúng, có căn cứ cho từng nhóm.

Dữ kiện: nhiệt độ đo lúc 13 giờ là 38°C dưới nắng trực tiếp; lượng mưa ba ngày là 10, 20, 0 mm. Suy luận: "cả ngày nóng 38°C" chưa có căn cứ vì một lần đo dưới nắng không đại diện cho cả ngày; "mưa 10 mm mỗi ngày" sai vì 10 mm là trung bình, không phải lượng mưa từng ngày. Kết luận đúng: nhóm Lan cần đo đúng quy cách và nhiều lần; nhóm Minh có tổng lượng mưa 30 mm trong ba ngày. Mây không bảo đảm có mưa tại nơi đứng vì hạt có thể chưa đủ lớn để rơi, giọt rơi có thể bốc hơi hoặc mây dịch chuyển đi nơi khác.