Giáo án Bài 17. Thời tiết và khí hậu. Biến đổi khí hậu

HS huy động trải nghiệm về các hiện tượng quen thuộc và bước đầu nhận ra sự khác nhau giữa thông tin về một thời điểm và thông tin tổng hợp theo thời gian dài.

GV chiếu hai câu: (1) “Sáng nay trời mưa to, đường ngập nước.” (2) “Ở vùng này, mùa mưa thường tập trung từ tháng 5 đến tháng 10 trong nhiều năm.” GV hỏi: Câu nào mô tả một tình trạng trong thời gian ngắn? Câu nào tổng hợp theo thời gian dài? Căn cứ nào giúp em phân biệt?

HS nêu được: Câu (1) là thời tiết vì mô tả một thời điểm, một buổi sáng ở một nơi. Câu (2) là khí hậu vì tổng hợp nhiều năm và nêu tính mùa. Căn cứ là quy mô thời gian: ngắn hay dài và có tổng hợp qua nhiều năm hay không.

HS đọc thẻ dữ liệu giả định, xác định quy mô thời gian và tính mùa để phân loại thời tiết và khí hậu, đồng thời nêu được cơ sở của kết luận.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1. Hai thẻ: Thẻ A ghi “ngày 3/7 mưa 60 mm”; Thẻ B ghi “trung bình 30 năm, mùa mưa tập trung từ tháng 5 đến 10”. Đây là dữ liệu giả định để phân loại, không phải số liệu của địa phương thật. Nhiệm vụ: (1) Thẻ nào mô tả thời tiết, thẻ nào mô tả khí hậu? (2) Nêu cơ sở. (3) Vì sao một ngày mưa không đủ mô tả khí hậu của một vùng?

Thẻ A là thời tiết: mô tả một ngày, một thời điểm ở một nơi. Thẻ B là khí hậu: tổng hợp trung bình 30 năm và nêu tính mùa. Một ngày mưa không đủ mô tả khí hậu vì khí hậu cần chuỗi nhiều năm để phản ánh đặc điểm ổn định; kết luận về khí hậu dựa trên thống kê dài hạn. Kiến thức HS rút ra: thời tiết là hiện tượng ngắn hạn, khí hậu là đặc điểm thống kê dài hạn; khí hậu được mô tả qua chuỗi nhiều thập kỉ.

HS nêu được biểu hiện và nguyên nhân chủ yếu của biến đổi khí hậu; phân biệt được giảm nhẹ (giảm phát thải) với thích ứng (giảm tổn thương).

GV tổ chức mảnh ghép ba nhóm chuyên gia (mỗi nhóm nhận một phần của Phiếu học tập số 2): Nhóm 1 tìm biểu hiện (thay đổi dài hạn nhiệt độ, mưa, hiện tượng cực đoan); Nhóm 2 tìm nguyên nhân chủ yếu của nóng lên toàn cầu hiện đại; Nhóm 3 phân loại giải pháp: giảm phát thải và cải thiện thoát nước, cảnh báo, điều chỉnh sản xuất. Sau đó HS ghép lại thành nhóm mới để chia sẻ.

Biểu hiện: thay đổi dài hạn nhiệt độ, lượng mưa và tăng hiện tượng cực đoan. Nguyên nhân chủ yếu: khí nhà kính tăng do hoạt động của con người. Giảm phát thải là giảm nguyên nhân (giảm nhẹ). Thích ứng là giảm tổn thương, ví dụ cải thiện thoát nước, cảnh báo sớm, điều chỉnh sản xuất. Kiến thức HS rút ra: giảm nhẹ xử lý nguyên nhân; thích ứng giảm tác động.

HS vận dụng các khái niệm đã học để ghép cặp, lựa chọn và xét đúng sai từng nhận định.

HS làm việc cá nhân rồi đối chiếu cặp đôi với các câu sau: (1) Ghép: Một cơn mưa chiều; Trung bình nhiều thập kỉ; Giảm phát thải; Cải thiện thoát nước với các mô tả tương ứng. (2) Mô tả nào phù hợp với “Một cơn mưa chiều”? A. Cơ sở mô tả khí hậu; B. Hiện tượng thời tiết; C. Biện pháp giảm nhẹ; D. Biện pháp thích ứng. (3) Chọn đúng hai cặp liên hệ: A. Một cơn mưa chiều — Cơ sở mô tả khí hậu; B. Giảm phát thải — Biện pháp giảm nhẹ; C. Trung bình nhiều thập kỉ — Hiện tượng thời tiết; D. Cải thiện thoát nước — Biện pháp thích ứng. (4) Xác định Đ hoặc S: a) Một cơn mưa chiều: Hiện tượng thời tiết. b) Một ngày rét đủ phủ nhận xu hướng nóng lên nhiều thập kỉ. c) Nâng nền nhà để giảm thiệt hại ngập là biện pháp trực tiếp giảm phát thải khí nhà kính. d) Cải thiện thoát nước: Biện pháp thích ứng. (5) Một tuần rét có đủ bác xu hướng nóng lên nhiều thập kỉ không? A. Không, vì hai quy mô thời gian khác nhau; B. Có, vì một ngày quyết định toàn bộ khí hậu; C. Có, vì thời tiết và khí hậu là một; D. Có, nếu chọn ngày lạnh nhất.

(1) Một cơn mưa chiều – Hiện tượng thời tiết; Trung bình nhiều thập kỉ – Cơ sở mô tả khí hậu; Giảm phát thải – Biện pháp giảm nhẹ; Cải thiện thoát nước – Biện pháp thích ứng. (2) Đáp án B: một cơn mưa chiều là hiện tượng thời tiết. (3) Đáp án B và D: hai cặp đúng là Giảm phát thải — Biện pháp giảm nhẹ và Cải thiện thoát nước — Biện pháp thích ứng. (4) a) Đ; b) S, vì biến động thời tiết ngắn không bác được xu hướng dài hạn; c) S, vì nâng nền là thích ứng với nguy cơ ngập, không trực tiếp cắt nguồn phát thải; d) Đ. (5) Đáp án A: biến động ngắn hạn vẫn tồn tại trong xu hướng dài hạn, cần chuỗi dữ liệu phù hợp.

HS đọc tình huống, phân biệt dữ kiện với suy luận và đưa ra một giải pháp kèm kết luận có căn cứ, không hứa hẹn quá mức.

Tình huống: Lớp em muốn đề xuất một việc làm vừa tiết kiệm năng lượng vừa góp phần ứng phó biến đổi khí hậu. Nhiệm vụ: (1) Nêu một cách làm cụ thể. (2) Cho biết dữ kiện cần đo để kiểm chứng hiệu quả. (3) Nêu giới hạn của việc làm này khi nói về khí hậu toàn cầu. Ví dụ: trồng cây và nâng nền nhà nơi thường ngập có thuộc giảm nhẹ hay thích ứng không?

Ví dụ đáp án: Tắt thiết bị không dùng và theo dõi điện năng theo cùng số ngày, cùng số người. Việc này có thể giảm tiêu thụ, nhưng phải đo để biết mức giảm, không nói một lớp tự giải quyết khí hậu toàn cầu. Trồng và bảo vệ cây có thể hỗ trợ hấp thụ carbon, góp phần giảm nhẹ nếu thực hiện phù hợp; nâng nền giảm thiệt hại do ngập là thích ứng. Không khẳng định một việc riêng lẻ giải quyết toàn bộ biến đổi khí hậu. Chấp nhận cách diễn đạt tương đương có căn cứ.