NeoEdu
Giáo án Lịch sử và Địa lí 6
Lịch sử và Địa líLớp 6Phần 10. Địa lí · Chương 4: Khí hậu và biến đổi khí hậu

Giáo án Bài 18. Thực hành: Phân tích biểu đồ nhiệt độ, lượng mưa

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH · 1 tiết (45 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Mục tiêu

1. Kiến thức

  • Nêu được cách đọc biểu đồ khí hậu: cột mưa đọc theo trục mm, đường nhiệt độ đọc theo trục °C, và phải đọc tên trạm, thời kì, trục, chú giải trước khi nhận xét.
  • Tính được biên độ nhiệt năm bằng hiệu giữa nhiệt độ tháng cao nhất và tháng thấp nhất, tổng lượng mưa 12 tháng và xác định được chuỗi tháng mưa nhiều theo tiêu chí đề cho.
  • Giải thích được vì sao không cộng giá trị mm với °C trên biểu đồ hai trục và vì sao dữ liệu một năm không thay thế chuẩn khí hậu nhiều năm.
  • Trình bày được nhận xét hoàn chỉnh về chế độ nhiệt và mưa từ bảng số liệu, phân biệt được dữ kiện với suy luận.

2. Năng lực

a) Năng lực chung

  • Tự chủ và tự học: HS chủ động đọc bảng số liệu, tự kiểm tra lại phép tính và đối chiếu đơn vị trước khi đưa ra kết luận.
  • Giao tiếp và hợp tác: HS làm việc theo cặp, trao đổi, nhận xét bài làm của bạn và trình bày kết luận bằng câu có căn cứ.
  • Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS vận dụng quy tắc đọc biểu đồ để xử lí tình huống mới, phân biệt dữ kiện giả định với quan sát thực tế.

b) Năng lực đặc thù

  • Nhận thức khoa học lịch sử và địa lí: HS hiểu biểu đồ nhiệt độ, lượng mưa là công cụ thể hiện đặc điểm khí hậu của một địa điểm và các quy ước đọc, tính toán đi kèm.
  • Tìm hiểu lịch sử và địa lí: HS khai thác thông tin từ bảng số liệu và biểu đồ của trạm X để rút ra đặc điểm nhiệt độ và mưa theo tháng.
  • Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học: HS áp dụng công thức biên độ, cách cộng tổng lượng mưa và tiêu chí tháng mưa nhiều để giải bài tập và nhận xét khí hậu cho một địa điểm khác.

3. Phẩm chất

  • Chăm chỉ: HS kiên trì thực hiện đầy đủ các phép tính và đối chiếu từng tháng trong bảng số liệu.
  • Trung thực: HS không gán dữ liệu giả định của trạm X cho một thành phố hay vùng thực tế và ghi rõ khi kết luận chỉ đúng với bảng số liệu đã cho.

II. Thiết bị dạy học và học liệu

1. Giáo viên

  • Bảng số liệu nhiệt độ và lượng mưa 12 tháng của trạm X (dữ liệu giả định) và biểu đồ tương ứng trong SGK hoặc trình chiếu.
  • Máy chiếu hoặc bảng phụ ghi nhóm khái niệm: cột mưa, đường nhiệt độ, biên độ nhiệt năm, tổng mưa năm.
  • Học liệu số NeoEdu: trang bài học có bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác, dùng để chiếu ví dụ và cho HS kiểm tra nhanh phần bài tập trắc nghiệm (neoedu.vn/learn/6/history_geo/dia-li-bai-18-thuc-hanh-phan-tich-bieu-do-nhiet-do-luong-mua).
  • Phiếu học tập số 1, Phiếu học tập số 2 (in sẵn hoặc chiếu).

2. Học sinh

  • Sách Lịch sử và Địa lí 6, vở ghi, bút chì, thước kẻ.
  • Máy tính bỏ túi (nếu cần kiểm tra phép cộng và phép trừ).
  • Bút dạ và giấy nháp để làm việc theo cặp.

III. Tiến trình dạy học

Hoạt động 1: Mở đầu · 5 phút

Khởi động: Nhìn biểu đồ và đặt câu hỏi

a) Mục tiêu

HS nhận biết được vấn đề của tiết học: một biểu đồ khí hậu chứa nhiều thông tin và cần đọc đúng quy tắc trước khi nhận xét.

b) Nội dung

GV chiếu biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa của trạm X (dữ liệu giả định) và đặt câu hỏi: “Biểu đồ này cho ta biết những gì? Có thể cộng cột mưa với đường nhiệt độ để lấy một con số chung không? Vì sao?”

c) Sản phẩm

HS nêu được hai ý: biểu đồ thể hiện lượng mưa bằng cột (đơn vị mm) và nhiệt độ bằng đường (đơn vị °C); không cộng được hai đại lượng khác đơn vị. GV ghi tên tiết học và mục tiêu lên bảng.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu biểu đồ trạm X, nêu tên bài và câu hỏi khởi động, yêu cầu HS quan sát 1 phút trước khi trả lời.

    Học sinh

    HS quan sát biểu đồ, ghi nhanh vào vở những gì nhìn thấy (cột, đường, trục, tên trạm, thời kì).

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, gợi ý HS chú ý đến hai trục tung có đơn vị khác nhau.

    Học sinh

    HS suy nghĩ cá nhân và viết câu trả lời ngắn. Dự kiến HS trả lời: “Cột là lượng mưa, đơn vị mm; đường là nhiệt độ, đơn vị °C; hai đơn vị khác nhau nên không cộng được.”

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 đến 3 HS trình bày, cả lớp nhận xét. GV hỏi thêm: “Muốn đọc đúng một biểu đồ, em cần xem những gì đầu tiên?”

    Học sinh

    HS trả lời: “Tên trạm, thời kì, tên hai trục và đơn vị, chú giải.” Các HS khác bổ sung ý kiến.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: đọc tên trạm, thời kì, trục, chú giải trước khi nhận xét; cột mưa đọc theo mm, đường nhiệt độ đọc theo °C. GV nêu nhiệm vụ tiết học: đọc, tính và nhận xét từ bảng số liệu.

    Học sinh

    HS ghi tóm tắt quy tắc đọc biểu đồ vào vở và xác định nhiệm vụ của tiết học.

Hoạt động 2.1: Hình thành kiến thức mới · 10 phút

Đọc biểu đồ và phân biệt dữ kiện với suy luận

a) Mục tiêu

HS đọc đúng giá trị nhiệt độ và lượng mưa từng tháng, phân biệt được dữ kiện (số liệu có trong bảng) với suy luận (nhận định thêm).

b) Nội dung

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1: đọc bảng số liệu trạm X (nhiệt độ và mưa 12 tháng), ghi lại giá trị từng tháng vào bảng, sau đó xác định tháng nóng nhất, tháng lạnh nhất, tháng có mưa từ 100 mm trở lên. Với mỗi nhận định, HS ghi D nếu là dữ kiện trực tiếp từ bảng hoặc S nếu là suy luận.

c) Sản phẩm

Bảng tóm tắt đúng: tháng 1 đến tháng 12 nhiệt độ 20, 21, 23, 25, 27, 28, 28, 27, 26, 24, 22, 21 (°C); lượng mưa 20, 20, 30, 50, 100, 150, 200, 200, 150, 100, 50, 30 (mm). Tháng nóng nhất là tháng 6 và tháng 7 (28°C); tháng lạnh nhất là tháng 1 (20°C). Tháng có mưa từ 100 mm trở lên là tháng 5 đến tháng 10. Nhận định “Trạm X có mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10” là dữ kiện; nhận định “Trạm X ở vùng nhiệt đới” là suy luận chưa đủ căn cứ.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV phát Phiếu học tập số 1, nêu yêu cầu: đọc số liệu, điền bảng, đánh dấu D hoặc S cho các nhận định. Nhắc HS: bảng là dữ liệu giả định của trạm X, không phải quan trắc thật.

    Học sinh

    HS nhận phiếu, đọc kĩ yêu cầu và ghi tên trạm, thời kì vào đầu phiếu.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV theo dõi các cặp, hỗ trợ những cặp đọc nhầm trục mm và °C.

    Học sinh

    HS đọc từng tháng, điền bảng và thảo luận cặp đôi để thống nhất đáp án. Dự kiến HS nêu: “Tháng 6 và tháng 7 cùng 28°C nên cả hai đều là tháng nóng nhất.”

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 cặp trình bày kết quả, các cặp khác đối chiếu. GV hỏi: “Nhận định nào là suy luận? Vì sao?”

    Học sinh

    HS trình bày và giải thích: nhận định về nhiệt độ cao nhất, thấp nhất và tháng mưa nhiều là dữ kiện; nhận định về kiểu khí hậu là suy luận vì bảng chỉ có 12 tháng của một trạm giả định.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: dữ kiện là giá trị đọc trực tiếp từ bảng hoặc biểu đồ; suy luận cần có căn cứ và không được vượt quá dữ liệu. Chỉ một năm và một trạm giả định không đủ để kết luận khí hậu thực của một vùng.

    Học sinh

    HS ghi vào vở phân biệt dữ kiện và suy luận, lấy một ví dụ từ bảng.

Hoạt động 2.2: Hình thành kiến thức mới · 10 phút

Tính biên độ nhiệt, tổng mưa và tháng mưa nhiều

a) Mục tiêu

HS vận dụng đúng công thức biên độ nhiệt năm (hiệu, không phải tổng) và tính tổng lượng mưa 12 tháng, xác định chuỗi tháng mưa nhiều theo tiêu chí.

b) Nội dung

HS làm tiếp Phiếu học tập số 2: (1) tính nhiệt độ cao nhất, thấp nhất và biên độ nhiệt năm; (2) tính tổng lượng mưa 12 tháng; (3) liệt kê các tháng mưa từ 100 mm trở lên và nêu chuỗi tháng mưa nhiều; (4) giải thích vì sao không cộng mm với °C.

c) Sản phẩm

Nhiệt độ cao nhất 28°C, thấp nhất 20°C, biên độ nhiệt năm 28 − 20 = 8°C. Tổng mưa 12 tháng: 20 + 20 + 30 + 50 + 100 + 150 + 200 + 200 + 150 + 100 + 50 + 30 = 1100 mm. Các tháng mưa nhiều (từ 100 mm trở lên): tháng 5, 6, 7, 8, 9, 10, tức sáu tháng liên tiếp. Giải thích: mm và °C là hai đại lượng khác bản chất và đơn vị nên không cộng để có ý nghĩa; chỉ so sánh xu hướng hoặc thời gian giữa hai đường.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV phát Phiếu học tập số 2, nhắc HS: biên độ là hiệu giữa giá trị lớn nhất và nhỏ nhất, tổng mưa là cộng 12 tháng; tiêu chí tháng mưa nhiều là từ 100 mm trở lên.

    Học sinh

    HS đọc yêu cầu và xác định các số liệu cần dùng từ phiếu số 1.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV yêu cầu HS tự tính trước, sau đó kiểm tra chéo với bạn cùng bàn. GV nhắc HS cộng cẩn thận, không bỏ sót tháng.

    Học sinh

    HS tính biên độ, cộng tổng mưa và liệt kê các tháng đạt tiêu chí. Dự kiến lỗi thường gặp: HS cộng 28 + 20 = 48 để tính biên độ; GV yêu cầu HS kiểm tra lại.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 HS trình bày kết quả trên bảng, cả lớp đối chiếu. GV hỏi: “Vì sao biên độ không phải là 48°C?”

    Học sinh

    HS trình bày: biên độ là 28 − 20 = 8°C; tổng mưa 1100 mm; các tháng 5 đến 10 có mưa từ 100 mm trở lên. HS giải thích: biên độ là khoảng chênh lệch, không phải tổng hai giá trị.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt công thức biên độ nhiệt năm là hiệu giữa tháng cao nhất và tháng thấp nhất; tổng mưa năm là tổng 12 tháng; không cộng mm với °C. GV nhấn mạnh: kết quả này chỉ đúng với bảng giả định của trạm X.

    Học sinh

    HS ghi công thức và đáp số vào vở, kiểm tra lại phép tính của mình.

Hoạt động 3: Luyện tập · 12 phút

Luyện tập: Ghép cặp, trắc nghiệm và nhận định đúng sai

a) Mục tiêu

HS củng cố khái niệm đọc biểu đồ, công thức biên độ và cách xử lí nhận định, thông qua các bài tập đã chuẩn bị.

b) Nội dung

HS làm bốn bài tập theo nhóm bốn người (kĩ thuật “Ai nhanh hơn – giải thích”): (1) ghép đối tượng với mô tả; (2) chọn mô tả phù hợp với cột mưa; (3) chọn đúng hai cặp liên hệ; (4) xác định đúng hoặc sai cho bốn nhận định a, b, c, d. Sau đó HS làm thêm: biên độ khi tháng cao nhất 30°C, thấp nhất 18°C; và vì sao không cộng mm với °C trên biểu đồ hai trục.

c) Sản phẩm

Bài 1: Cột mưa – đọc theo trục mm; Đường nhiệt độ – đọc theo trục °C; Biên độ nhiệt năm – tháng cao nhất trừ thấp nhất; Tổng mưa năm – tổng 12 tháng. Bài 2: Đáp án B (đọc theo trục mm). Bài 3: Đáp án B và D (Biên độ nhiệt năm – tháng cao nhất trừ thấp nhất; Tổng mưa năm – tổng 12 tháng). Bài 4: a) Đ; b) S (biên độ là hiệu, không phải tổng); c) S (mm và °C khác đơn vị, không cộng được); d) Đ. Thang chấm: 4 ý đúng 4 điểm, 3 ý đúng 3 điểm, 2 ý đúng 2 điểm, 1 ý đúng 1 điểm, 0 ý đúng 0 điểm. Bài bổ sung: biên độ = 30 − 18 = 12°C, đáp án A. Không cộng mm với °C vì hai đại lượng khác bản chất và đơn vị, chỉ đọc từng trục và so sánh xu hướng.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu các bài tập 1 đến 4 và hai câu bổ sung, phổ biến cách làm: nhóm tự thảo luận, mỗi nhóm cử một bạn trình bày lí do cho một câu.

    Học sinh

    HS nhận bảng bài tập, đọc đề và đánh dấu đáp án tạm thời vào vở.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV quan sát các nhóm, nhắc HS giải thích lí do khi chọn đáp án, đặc biệt ở bài 4 (nhận định đúng sai).

    Học sinh

    HS thảo luận trong nhóm, thống nhất đáp án và viết lí do ngắn. Dự kiến HS khó khăn ở ý c của bài 4: HS cho rằng hai trục có thể cộng được vì cùng nằm trên một biểu đồ.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV chiếu đáp án, mời đại diện nhóm trình bày lí do cho ý b và ý c của bài 4 và bài bổ sung về biên độ.

    Học sinh

    HS trình bày: biên độ 30 − 18 = 12°C; ý c sai vì mm và °C là hai đơn vị khác nhau nên không cộng được. Các nhóm khác nhận xét, bổ sung.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt đáp án, nhấn mạnh các lỗi thường gặp (lấy tổng thay vì hiệu, đọc nhầm trục). GV có thể dùng bài tương tác trên trang NeoEdu để HS kiểm tra nhanh.

    Học sinh

    HS sửa lại bài làm nếu sai và ghi đáp án đúng vào vở.

Hoạt động 4: Vận dụng · 8 phút

Vận dụng: Viết nhận xét khí hậu cho một địa phương

a) Mục tiêu

HS vận dụng kĩ năng đọc biểu đồ và tính toán để viết nhận xét hoàn chỉnh, có căn cứ, và nhận biết giới hạn của dữ liệu một năm.

b) Nội dung

Cá nhân HS viết một đoạn nhận xét (4 đến 5 câu) về chế độ nhiệt và mưa của trạm X, theo gợi ý: nhiệt độ cao nhất, thấp nhất, biên độ; mưa tập trung vào các tháng nào, tổng mưa; nêu một điều dữ liệu này chưa đủ để kết luận. Về nhà: HS tìm biểu đồ nhiệt độ, lượng mưa của một địa phương thực tế trong SGK hoặc trang NeoEdu, làm theo cùng quy trình và ghi rõ nguồn dữ liệu.

c) Sản phẩm

Đoạn nhận xét mẫu: “Trạm X có nhiệt độ dao động từ 20°C đến 28°C, cao nhất vào tháng 6 và tháng 7, thấp nhất vào tháng 1; biên độ nhiệt năm là 8°C. Lượng mưa tập trung từ tháng 5 đến tháng 10, đỉnh 200 mm vào tháng 7 và tháng 8, tổng mưa năm 1100 mm. Đây là dữ liệu giả định của một năm, chưa đủ để kết luận khí hậu thực của một vùng.” Tiêu chí đánh giá: đúng số liệu (40%), lập luận có căn cứ (40%), không biến ví dụ giả định thành quan sát thật (20%).

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV nêu nhiệm vụ viết nhận xét và gợi ý cấu trúc: nhiệt độ, biên độ, mưa, giới hạn của dữ liệu. GV giao bài về nhà cho biểu đồ địa phương thực tế.

    Học sinh

    HS đọc gợi ý, ghi nhanh các ý vào giấy nháp.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, nhắc HS dùng đúng số liệu đã tính, không thêm nhận định vượt quá bảng.

    Học sinh

    HS viết đoạn nhận xét cá nhân trong khoảng 4 đến 5 phút.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 đến 3 HS đọc bài, cả lớp nhận xét theo tiêu chí đúng số liệu và có căn cứ.

    Học sinh

    HS đọc bài, các bạn góp ý. Dự kiến HS viết: “Trạm X ở vùng nhiệt đới gió mùa” và các bạn nhận ra đây là suy luận chưa đủ căn cứ.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: nhận xét tốt phải dựa vào số liệu cụ thể và nêu rõ giới hạn; không gán dữ liệu giả định cho một nơi thực tế; một năm không thay thế được chuẩn khí hậu nhiều năm.

    Học sinh

    HS sửa đoạn nhận xét theo góp ý và ghi nhiệm vụ về nhà vào vở.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Đề bài: Bảng giả định của trạm X (không phải quan trắc thật). Tháng 1 đến 12, nhiệt độ (°C) và lượng mưa (mm) được cho như sau: nhiệt độ 20, 21, 23, 25, 27, 28, 28, 27, 26, 24, 22, 21; lượng mưa 20, 20, 30, 50, 100, 150, 200, 200, 150, 100, 50, 30. Tiêu chí tháng mưa nhiều: từ 100 mm trở lên.

Nhiệm vụ 1: Điền bảng sau vào vở.

  • Tháng 1: nhiệt độ ..., mưa ...
  • Tháng 2 đến tháng 12: điền tương tự.

Nhiệm vụ 2: Xác định.

  • Tháng nóng nhất: ...
  • Tháng lạnh nhất: ...
  • Các tháng có mưa từ 100 mm trở lên: ...

Nhiệm vụ 3: Với mỗi nhận định, ghi D (dữ kiện trực tiếp từ bảng) hoặc S (suy luận).

  • a) Tháng nóng nhất của trạm X là tháng 6 và tháng 7.
  • b) Trạm X có mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10.
  • c) Trạm X thuộc vùng nhiệt đới gió mùa.
  • d) Nhiệt độ thấp nhất là 20°C vào tháng 1.

Phiếu học tập số 2

Dựa vào bảng số liệu của trạm X trong Phiếu học tập số 1, thực hiện:

  • a) Tính nhiệt độ cao nhất, nhiệt độ thấp nhất và biên độ nhiệt năm.
  • b) Tính tổng lượng mưa 12 tháng.
  • c) Liệt kê các tháng mưa nhiều (từ 100 mm trở lên) và nêu chuỗi tháng mưa nhiều.
  • d) Giải thích vì sao không cộng giá trị mm với °C trên biểu đồ hai trục.
  • e) Viết nhận xét ngắn (3 đến 4 câu) về chế độ nhiệt và mưa của trạm X, nêu một giới hạn của dữ liệu.

Hướng dẫn về nhà

  • Hoàn thiện đoạn nhận xét khí hậu của trạm X theo góp ý trên lớp, đảm bảo dùng đúng số liệu và không biến dữ liệu giả định thành quan sát thật.
  • Tìm biểu đồ nhiệt độ, lượng mưa của một địa phương thực tế trong SGK hoặc trang bài học NeoEdu (neoedu.vn/learn/6/history_geo/dia-li-bai-18-thuc-hanh-phan-tich-bieu-do-nhiet-do-luong-mua). Ghi rõ tên địa điểm, thời kì và nguồn dữ liệu.
  • Với biểu đồ đã chọn, thực hiện theo quy trình: đọc tên trạm, thời kì, trục và chú giải; tính biên độ nhiệt năm; tính tổng mưa năm; xác định các tháng mưa nhiều; viết đoạn nhận xét 4 đến 5 câu và nêu một giới hạn của dữ liệu.
  • Ôn lại khái niệm cột mưa (đọc theo trục mm), đường nhiệt độ (đọc theo trục °C), biên độ nhiệt năm (tháng cao nhất trừ tháng thấp nhất) và tổng mưa năm (tổng 12 tháng) để chuẩn bị cho bài kiểm tra chương.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.