Giáo án Bài 19. Thuỷ quyển và vòng tuần hoàn lớn của nước

HS huy động hiểu biết ban đầu về đường đi của nước và xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV đặt câu hỏi: «Một giọt nước mưa rơi xuống sân trường, giọt nước đó có thể đi đâu? Nó có quay trở lại biển không?». HS suy nghĩ cá nhân và phát biểu ý kiến.

Dự kiến HS nêu được: nước chảy vào cống, sông, suối rồi ra biển; một phần thấm xuống đất; một phần bốc hơi trở lại không khí. Từ đó HS nhận ra nước di chuyển theo một vòng khép kín, là nội dung của bài «Thuỷ quyển và vòng tuần hoàn lớn của nước».

HS nêu được các thành phần của thuỷ quyển và giải thích được bốc hơi, ngưng tụ, thấm, dòng chảy.

HS làm việc theo nhóm 4 người với Phiếu học tập số 1: (1) Liệt kê các thành phần của thuỷ quyển. (2) Ghép mỗi khái niệm với mô tả phù hợp: Bốc hơi, Ngưng tụ, Thấm, Dòng chảy. (3) Nêu nhận xét về tỉ lệ nước mặn và nước ngọt dễ khai thác.

Thuỷ quyển gồm nước trong biển, đại dương, sông hồ, băng, nước ngầm và hơi nước khí quyển.
Ghép đúng: Bốc hơi là nước lỏng chuyển thành hơi; Ngưng tụ là hơi tạo giọt hoặc tinh thể; Thấm là nước đi vào đất đá; Dòng chảy là đưa nước về vùng thấp.
Kết luận: phần lớn nước Trái Đất là nước mặn; nước ngọt dễ khai thác chỉ chiếm phần nhỏ; tổng lượng nước lớn không đồng nghĩa mọi nơi đều đủ nước sạch.

HS mô tả được vòng tuần hoàn lớn của nước và chỉ ra vai trò của Mặt Trời, trọng lực, đường hình thành nước ngầm.

HS hoàn thiện Phiếu học tập số 2 theo nhóm: (1) Sắp xếp và vẽ sơ đồ: biển → hơi nước → mây → mưa trên núi → suối → sông → biển; ghi thêm nhánh một phần mưa thấm xuống đất. (2) Chỉ ra vai trò của Mặt Trời, trọng lực và đường hình thành nước ngầm trên sơ đồ. (3) Trả lời: vì sao đây là vòng tuần hoàn lớn?

Sơ đồ: biển → hơi nước → mây → mưa trên núi → suối → sông → biển; nhánh phụ: một phần mưa thấm xuống đất, bổ sung nước ngầm.
Vai trò Mặt Trời: cung cấp năng lượng thúc đẩy bốc hơi.
Vai trò trọng lực: làm mưa rơi và nước chảy từ cao xuống thấp.
Đường hình thành nước ngầm: nước mưa thấm qua đất đá.
Kết luận: vòng tuần hoàn có trao đổi giữa biển, khí quyển và lục địa nên gọi là vòng tuần hoàn lớn. Ô nhiễm trong nước có thể theo dòng chảy lan sang nơi khác.

HS vận dụng các khái niệm đã học để ghép đúng, xác định đúng sai và giải các câu trắc nghiệm, tình huống ngắn.

Bài tập 1: Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp (Bốc hơi, Ngưng tụ, Thấm, Dòng chảy).
Bài tập 2: Mô tả nào phù hợp với «Bốc hơi»? A. Hơi tạo giọt hoặc tinh thể; B. Nước lỏng chuyển thành hơi; C. Nước đi vào đất đá; D. Đưa nước về vùng thấp.
Bài tập 3: Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp: A. Bốc hơi — Hơi tạo giọt hoặc tinh thể; B. Thấm — Nước đi vào đất đá; C. Ngưng tụ — Nước lỏng chuyển thành hơi; D. Dòng chảy — Đưa nước về vùng thấp.
Bài tập 4: Xác định đúng hoặc sai: a) Bốc hơi là nước lỏng chuyển thành hơi; b) Ngưng tụ là quá trình nước đi vào đất đá; c) Thấm là quá trình nước lỏng chuyển thành hơi; d) Dòng chảy là đưa nước về vùng thấp.
Bài tập 5: Con đường nào bổ sung trực tiếp nước ngầm? A. Nước thấm qua đất đá; B. Ánh sáng biến thành nước; C. Nước sông luôn tự sinh ra; D. Băng chỉ nằm trên biển.

Bài 1: Bốc hơi – nước lỏng chuyển thành hơi; Ngưng tụ – hơi tạo giọt hoặc tinh thể; Thấm – nước đi vào đất đá; Dòng chảy – đưa nước về vùng thấp.
Bài 2: Đáp án B.
Bài 3: Đáp án B và D (Thấm — Nước đi vào đất đá; Dòng chảy — Đưa nước về vùng thấp).
Bài 4: a) Đ; b) S (ngưng tụ là hơi tạo giọt hoặc tinh thể, không phải thấm); c) S (nước lỏng thành hơi là bốc hơi); d) Đ.
Bài 5: Đáp án A (nước thấm có thể đi xuống tích tụ trong tầng chứa nước, phụ thuộc cấu tạo đất đá).

HS đọc tình huống, phân biệt dữ kiện với suy luận và trình bày kết luận có căn cứ về nguồn nước.

GV đưa tình huống: «Một xã nằm gần biển nhưng mùa khô người dân vẫn thiếu nước uống. Có ý kiến cho rằng gần biển thì không bao giờ thiếu nước.» HS xác định đâu là dữ kiện, đâu là suy luận, sau đó trả lời: (1) Vì sao gần biển vẫn có thể thiếu nước uống? (2) Nước trong vòng tuần hoàn có luôn sạch dần không? (3) Đề xuất một việc làm ở địa phương để bảo vệ nguồn nước.

Dữ kiện: xã gần biển, mùa khô thiếu nước uống. Suy luận: gần biển thì không bao giờ thiếu nước (chưa có căn cứ).
Kết luận 1: nước biển mặn, không dùng uống trực tiếp; nước ngọt còn phụ thuộc mưa, trữ nước, nguồn ngầm và xử lí; khoảng cách tới biển không tự bảo đảm nguồn nước sạch.
Kết luận 2: không. Nước có thể mang chất hoà tan, vi sinh vật hoặc chất thải; cần bảo vệ nguồn và xử lí trước khi dùng.
Đề xuất: không xả rác, chất thải xuống sông, suối; giữ gìn nguồn nước ngầm và xử lí nước trước khi uống.