Giáo án Bài 20. Sông và hồ. Nước ngầm và băng hà

Xác định nhiệm vụ học tập của bài; bước đầu phân biệt dữ kiện đã cho trong tình huống với điều cần suy luận.

HS đọc tình huống giả định: “Mạng giả định: suối A đổ vào sông B; hạ lưu B chia một nhánh C chảy ra biển. Người dân lấy nước từ một giếng trong đất đá.”
Hai bạn cùng bàn kẻ giấy nháp thành hai cột: Dữ kiện (điều đề bài cho sẵn) và Suy luận (điều suy ra từ dữ kiện và khái niệm).
Câu hỏi GV đặt ra: “Câu nào trong đề cho biết trực tiếp hướng chảy của suối A? Để kết luận suối A là phụ lưu, em cần biết thêm điều gì?”

Dữ kiện: suối A đổ vào sông B; từ hạ lưu B có nhánh C chảy ra biển; người dân lấy nước từ một giếng trong đất đá.
Suy luận: A là phụ lưu của B vì đưa nước vào sông chính; C là chi lưu vì phân nước ra khỏi B; nước giếng là nước ngầm.
Kết luận chỉ đúng khi dựa trên dữ kiện và đúng khái niệm, không suy đoán thêm.

Nêu được khái niệm sông, hệ thống sông (sông chính, phụ lưu, chi lưu), lưu vực và hồ; giải thích được vai trò của lưu vực và nguồn gốc của hồ.

Nhóm 4 HS đọc mục sông và hồ trong sách giáo khoa, quan sát sơ đồ hệ thống sông và hoàn thành Phiếu học tập số 1.
Câu hỏi GV đặt ra:

1. “Trên sơ đồ, nhánh nào đưa nước vào sông chính, nhánh nào phân nước ra khỏi sông chính?”
2. “Lưu vực có phải là một nhánh sông hay là một vùng đất? Vì sao?”
3. “Hồ có những nguồn gốc nào? Em hãy kể một ví dụ hồ tự nhiên và một ví dụ hồ nhân tạo mà em biết.”

Kết quả Phiếu học tập số 1:

• Sông là dòng chảy thường xuyên, tương đối ổn định trên bề mặt.
• Hệ thống sông gồm sông chính, phụ lưu (đưa nước vào sông chính) và chi lưu (phân nước khỏi sông chính).
• Lưu vực là diện tích cung cấp nước cho sông; không phải một nhánh sông hay phần lòng sông.
• Hồ là khoảng nước đọng tương đối rộng và sâu trên lục địa, có nguồn gốc tự nhiên hoặc nhân tạo (ví dụ: hồ do thiên nhiên tạo thành và hồ chứa do con người xây dựng).

Nêu được khái niệm nước ngầm và băng hà; giải thích được nước ngầm được bổ sung chủ yếu từ nước thấm và nguy cơ khi khai thác quá mức; nêu được vai trò trữ nước ngọt và ảnh hưởng của băng hà.

Nhóm 4 HS thực hiện kĩ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 2. Ô trung tâm ghi “Nước ngầm và băng hà”; bốn ô xung quanh gồm:
(1) Nước ngầm là gì, được bổ sung chủ yếu từ đâu?
(2) Khai thác nước ngầm quá mức có thể gây hậu quả gì?
(3) Băng hà là gì, chuyển động như thế nào?
(4) Băng hà có vai trò gì với nguồn nước ngọt, dòng chảy và mực biển?
Mỗi HS viết ý của mình vào ô trước mặt, sau đó cả nhóm thống nhất ý chung vào ô trung tâm.
Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao nước ngầm được coi là một kho nước trong lòng đất?” và “Vì sao khi băng trên đất liền tan, mực biển có thể thay đổi?”

Kết quả Phiếu học tập số 2:

• Nước ngầm là nước tích tụ trong đất đá, được bổ sung chủ yếu từ nước thấm.
• Khai thác quá mức có thể làm hạ mực nước ngầm và gây hậu quả môi trường.
• Băng hà là khối băng trên lục địa, chuyển động chậm.
• Băng hà trữ nước ngọt; khi băng trên đất liền tan, có thể ảnh hưởng tới dòng chảy và mực biển.

Củng cố khái niệm phụ lưu, chi lưu, lưu vực, nước ngầm; nhận diện đúng mô tả và đúng sai của từng nhận định.

GV tổ chức trò chơi “Giơ thẻ nhanh” và cho HS làm thêm bài tập tương tác trên học liệu NeoEdu nếu có thiết bị.
Bài 1: Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp.
Bài 2: Mô tả nào phù hợp với “Phụ lưu”? A. Phân nước khỏi sông chính; B. Đưa nước vào sông chính; C. Vùng cung cấp nước cho sông; D. Nước tích tụ trong đất đá.
Bài 3: Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp. A. Phụ lưu – Phân nước khỏi sông chính; B. Lưu vực – Vùng cung cấp nước cho sông; C. Chi lưu – Đưa nước vào sông chính; D. Nước ngầm – Nước tích tụ trong đất đá.
Bài 4: Xác định đúng hoặc sai cho từng nhận định: a) Phụ lưu: đưa nước vào sông chính. b) Chi lưu đưa nước từ nhánh vào sông chính. c) Nước giếng nhìn trong luôn đủ an toàn để uống trực tiếp. d) Nước ngầm: nước tích tụ trong đất đá.
Bài 5: Diện tích cung cấp nước cho một sông gọi là gì? A. Lưu vực; B. Chi lưu; C. Lòng sông; D. Cửa sông.

Đáp án:
Bài 1: Phụ lưu – đưa nước vào sông chính; Chi lưu – phân nước khỏi sông chính; Lưu vực – vùng cung cấp nước cho sông; Nước ngầm – nước tích tụ trong đất đá.
Bài 2: Đáp án B (phụ lưu đưa nước vào sông chính).
Bài 3: Đáp án B và D. Hai cặp A và C sai vì hoán đổi mô tả: phụ lưu gắn với đưa nước vào sông chính, chi lưu gắn với phân nước khỏi sông chính.
Bài 4: a Đ; b S (chi lưu phân nước khỏi sông chính, phụ lưu mới đưa nước vào); c S (độ trong không xác nhận chất hòa tan hoặc vi sinh vật, cần kiểm nghiệm); d Đ. Thang chấm: 0 ý đúng: 0 điểm; 1 ý: 0,1 điểm; 2 ý: 0,25 điểm; 3 ý: 0,5 điểm; 4 ý: 1 điểm.
Bài 5: Đáp án A (lưu vực là vùng đất có nước chảy về hệ thống sông, không phải một nhánh hay phần lòng sông).

Vận dụng khái niệm sông, hồ, nước ngầm, băng hà để giải thích tình huống thực tế; trình bày kết luận có căn cứ, phân biệt dữ kiện với suy luận.

Nhóm 4 HS xử lí ba tình huống, mỗi tình huống viết kết luận 2–3 câu có căn cứ:
Tình huống 1 (dùng lại mạng giả định ở hoạt động mở đầu): Suối A đổ vào sông B; hạ lưu B chia một nhánh C chảy ra biển. Người dân lấy nước từ một giếng trong đất đá. Xác định phụ lưu, chi lưu và loại nước lấy từ giếng.
Tình huống 2: Vì sao nước giếng trong nhìn bằng mắt vẫn chưa chắc uống được?
Tình huống 3: Vì sao chặt rừng ở thượng nguồn có thể ảnh hưởng tới hạ lưu?
Câu hỏi GV đặt ra: “Trong kết luận của nhóm, câu nào là dữ kiện, câu nào là suy luận?”

Tình huống 1: A là phụ lưu của B vì đưa nước vào sông chính; C là chi lưu vì phân nước ra từ B; giếng lấy nước ngầm.
Tình huống 2: Chất ô nhiễm hòa tan và vi sinh vật có thể không nhìn thấy; độ trong không đủ để xác nhận an toàn, nhất là gần nguồn thải. Cần kiểm nghiệm và xử lí theo hướng dẫn y tế trước khi uống.
Tình huống 3: Mất che phủ có thể làm tăng xói mòn, đưa nhiều vật liệu và nước chảy nhanh xuống sông, làm thay đổi bùn cát và lũ ở hạ lưu; mức độ còn phụ thuộc mưa, địa hình và quy mô tác động.
Tiêu chí chấm: đáp ứng đúng trọng tâm câu hỏi (40%); lập luận dựa trên khái niệm và chi tiết phù hợp (40%); trình bày rõ, không vượt quá chứng cứ, không biến ví dụ giả định thành quan sát thật (20%).