Giáo án Bài 21. Biển và đại dương

Huy động kiến thức nền của HS về nước biển và nước sông, từ đó xác định vấn đề và nhiệm vụ học tập của bài 21.

HS trả lời câu hỏi mở: “Vì sao nước biển thường mặn còn nước sông thường ngọt? Nước biển ở gần cửa sông và nước biển giữa đại dương có giống nhau không?” HS nêu ý kiến ban đầu trong thời gian ngắn, không cần đúng hết.

Các ý kiến ban đầu của HS được ghi trên bảng. GV chốt nhiệm vụ học tập gồm ba phần: (1) đại dương, biển và độ muối; (2) sóng, thủy triều và dòng biển; (3) biển với đời sống và cách ứng xử an toàn khi ra biển.

HS nêu được đặc điểm đại dương và biển; nêu được độ muối trung bình khoảng 35‰ và giải thích được vì sao độ muối thay đổi theo vùng.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc nội dung mục Kiến thức và mối liên hệ trong sách hoặc trang bài học số NeoEdu, sau đó trả lời ba câu hỏi:

• Câu 1: Đại dương khác biển ở những điểm nào?
• Câu 2: Độ muối trung bình của nước đại dương là bao nhiêu? Ký hiệu 35‰ có nghĩa là gì?
• Câu 3: Vì sao không thể dùng số trung bình để khẳng định mọi vùng biển có cùng độ muối?

Kết luận HS rút ra:

• Đại dương là khối nước mặn liên thông rộng lớn; biển là bộ phận của đại dương, thường gần lục địa và có đặc điểm riêng.
• Độ muối trung bình của nước đại dương khoảng 35‰, tức khoảng 35 g muối trong 1000 g nước biển.
• Độ muối thay đổi do bốc hơi, mưa, nước sông đổ vào và băng tan; vì vậy số trung bình không áp dụng đúng cho mọi vùng biển.

HS nêu được nguyên nhân và đặc điểm của sóng biển thông thường, thủy triều và dòng biển; phân biệt được các hiện tượng này khi đọc thông tin.

HS làm việc theo nhóm 4 người, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (bảng ba hiện tượng với cột: hiện tượng, nguyên nhân chính, đặc điểm). Nhóm đọc nội dung mục Giải thích, phương pháp và giới hạn, sau đó trả lời thêm câu hỏi: “Sóng cao vào ngày gió lớn có phải là bằng chứng thủy triều đang đạt đỉnh không?”

Nội dung hoàn thành Phiếu học tập số 1:

• Sóng biển thông thường: nguyên nhân chủ yếu là gió; đặc điểm là lên xuống của mặt nước do gió tạo ra.
• Thủy triều: nguyên nhân liên quan đến lực hấp dẫn của Mặt Trăng và Mặt Trời kết hợp với chuyển động của hệ Trái Đất – Mặt Trăng – Mặt Trời; đặc điểm là mực nước biển lên xuống theo chu kì.
• Dòng biển: là chuyển động có hướng, tương đối ổn định của nước biển.
  Kết luận: Sóng do gió và thủy triều là hai chuyển động khác nhau, không suy trực tiếp mức triều từ độ cao sóng; muốn biết mức triều cần bảng triều và mốc đo.

HS nêu được vai trò của biển đối với đời sống và giải thích được vì sao khi ra biển phải theo cảnh báo.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục Giải thích, phương pháp và giới hạn và trả lời hai câu hỏi:

• Câu 1: Biển cung cấp những gì cho con người?
• Câu 2: Vì sao khi ra biển phải theo cảnh báo, không tự tiếp cận sóng lớn hay vùng có dòng xa bờ?

Kết luận HS rút ra:

• Biển cung cấp sinh vật (thủy sản), khoáng sản và là tuyến giao thông quan trọng.
• Khi ra biển phải theo cảnh báo vì sóng lớn và dòng xa bờ có thể gây nguy hiểm; cảnh báo dựa trên thông tin tổng hợp từ thông tin đo đạc và dự báo nên người dân cần tuân theo để bảo vệ bản thân.

HS củng cố khái niệm sóng biển thông thường, thủy triều, dòng biển và độ muối trung bình thông qua các bài tập trắc nghiệm và ghép đôi.

HS làm việc cá nhân, sau đó đối chiếu với bạn cùng bàn. Bài tập gồm:

• Bài 1: Ghép mỗi đối tượng với mô tả phù hợp (Sóng biển thông thường, Thủy triều, Dòng biển, Độ muối trung bình đại dương).
• Bài 2: Chọn mô tả phù hợp với “Sóng biển thông thường” trong bốn phương án A, B, C, D.
• Bài 3: Chọn đúng hai cặp liên hệ phù hợp trong bốn phương án A, B, C, D.
• Bài 4: Xác định đúng hoặc sai cho bốn nhận định a, b, c, d.
• Bài 8: Chọn cách hiểu đúng của 35‰.

Đề và đáp án:

• Bài 1: Sóng biển thông thường – chủ yếu do gió; Thủy triều – liên quan hấp dẫn Mặt Trăng và Mặt Trời; Dòng biển – nước chuyển động có hướng; Độ muối trung bình đại dương – khoảng 35‰.
• Bài 2: Đáp án B (chủ yếu do gió).
• Bài 3: Đáp án B và D (Dòng biển – nước chuyển động có hướng; Độ muối trung bình đại dương – khoảng 35‰).
• Bài 4: a) Đúng (chủ yếu do gió); b) Sai (sóng do gió và thủy triều có nguyên nhân khác nhau, không suy trực tiếp từ cái này sang cái kia); c) Sai (35‰ là mức trung bình, từng vùng khác nhau); d) Đúng (khoảng 35‰). Chấm theo thang 0; 0,1; 0,25; 0,5; 1 tương ứng với 0 đến 4 ý đúng.
• Bài 8: Đáp án A (khoảng 35 g muối trong 1000 g nước biển).

HS vận dụng kiến thức vào tình huống giả định, phân biệt dự đoán theo điều kiện với đo đạc và trình bày kết luận có căn cứ.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 2 gồm bốn tình huống (bài 5, 6, 7, 9). Trong đó HS phải dự đoán vùng có độ muối thấp hơn giữa hai vùng giả định, trả lời câu hỏi về sóng cao và thủy triều, và giải thích vì sao cần ghi ngày giờ khi đo mực nước ven biển.

Đáp án và gợi ý chấm:

• Bài 5 và 6: Vùng A (cửa sông sau mùa mưa) có xu hướng có độ muối thấp hơn vì được bổ sung nhiều nước ngọt; vùng B (biển kín bốc hơi mạnh, ít sông đổ vào) có xu hướng cao hơn vì bốc hơi mạnh. Đây là dự đoán theo điều kiện, cần số đo để biết trị số và xác nhận thực tế. Chấm: đúng trọng tâm câu hỏi (40%); lập luận có chi tiết (40%); trình bày rõ, không biến giả định thành quan sát thật (20%).
• Bài 7: Không. Sóng do gió và thủy triều là hai chuyển động khác nhau, không suy trực tiếp mức triều từ độ cao sóng; cần bảng triều, mốc đo và cảnh báo chính thức. Chấm theo cùng thang trên.
• Bài 9: Thủy triều làm mực nước đổi theo thời gian, gió và sóng cũng ảnh hưởng; nếu không có ngày giờ và mốc chuẩn thì khó so sánh các lần đo và nhận biết thay đổi thực. Chấm theo cùng thang trên.

HS vận dụng kiến thức về sóng, thủy triều, dòng biển và cảnh báo để đề xuất khuyến nghị an toàn cho người đi biển trong thực tế.

HS làm việc nhóm 4 người. Mỗi nhóm đọc một tình huống ngắn do GV cung cấp: “Một nhóm bạn định đi tắm ở bãi biển khi sóng đang lớn và nghe nói triều đang lên.” Nhóm viết ba khuyến nghị an toàn, mỗi khuyến nghị kèm một lý do dựa trên kiến thức bài học, đồng thời ghi rõ đâu là dữ kiện, đâu là suy luận.

Sản phẩm mẫu: Nhóm viết ba khuyến nghị, ví dụ: (1) Không xuống nước khi sóng lớn vì sóng do gió mạnh có thể cuốn người; (2) Theo dõi bản tin thủy triều và cảnh báo chính thức trước khi ra biển vì độ cao sóng không cho biết mức triều; (3) Không bơi ra vùng có dòng xa bờ vì dòng có thể đưa người ra xa bờ. Phần dữ kiện: sóng đang lớn; phần suy luận: có nguy cơ bị cuốn trôi, cần kiểm tra cảnh báo.